Tôi tên Hưng, năm nay năm mươi hai tuổi, dân Hà Nội “chính hiệu con nai”, sang Úc đã hơn hai mươi năm. Cuộc
sống ở đây yên bình, sạch sẽ, nhưng càng ngày tôi càng thấy mình… mệt. Mệt kiểu không rõ lý do: sáng dậy đã uể oải, chiều làm việc thì đầu óc lơ mơ, tối ăn xong chỉ muốn nằm. Tôi tưởng do tuổi tác, do công việc văn phòng, do thiếu ngủ. Nhưng rồi một hôm, bác sĩ nói nhỏ: “Gan của anh hơi yếu rồi đó.”

Tôi ngẩn người. Gan ư? Tôi chưa bao giờ nghĩ cái gan – thứ nằm im lìm bên phải bụng – lại là nguyên nhân khiến tôi mệt mỏi suốt mấy năm qua.

- Gan - “nhà máy năng lượng” bị quá tải
Theo bác sĩ, gan là cơ quan lớn nhất trong cơ thể, nặng chừng 1.5 kg, đảm nhiệm hơn 500 chức năng: lọc máu, chuyển hóa dinh dưỡng, sản xuất mật, dự trữ vitamin, và giải độc. Khi gan khỏe, cơ thể nhẹ nhàng, đầu óc minh mẫn. Nhưng khi gan suy yếu, độc tố tích tụ trong máu, năng lượng không được chuyển hóa đúng cách, và thế là ta mỏi mệt dù chẳng làm gì nhiều.

Tôi đọc thêm tài liệu của British Liver Trust (2024): hơn 70% người mắc bệnh gan mạn tính có triệu chứng mệt mỏi dai dẳng, do gan không còn đủ sức lọc độc tố và điều hòa năng lượng.

Càng đọc, tôi càng thấy đúng với mình.

- Vì sao gan khiến ta mỏi mệt?
Theo nghiên cứu của Kośnik & Wójcicki (2022, Prz Gastroenterol), khi gan viêm hoặc nhiễm mỡ, cơ thể tiết ra các
cytokine viêm (IL‑1β, IL‑6, TNF‑α) – những chất này tác động lên não, gây cảm giác uể oải, mất động lực.

Thêm vào đó, gan yếu khiến glucose không được dự trữ đúng cách, cơ thể phải “đốt” cơ bắp để lấy năng lượng, dẫn đến mất sức và sụt cân.

Tôi nhớ lại mấy tháng trước, dù ăn uống bình thường mà vẫn thấy người nhẹ hều, da sạm, mắt thâm. Hóa ra, gan
mệt thì cả người mỏi – đúng như bác sĩ nói.

- Dấu hiệu gan “xuống sức”
Tôi bắt đầu để ý:
• Mệt mỏi không rõ nguyên nhân, dù ngủ đủ.

• Nước tiểu sậm màu, phân nhạt.

• Đôi khi đau tức vùng hạ sườn phải.

• Giảm trí nhớ, khó tập trung.

Bác sĩ cho làm xét nghiệm men gan (ALT, AST, bilirubin). Kết quả: hơi cao. Không nguy hiểm, nhưng là lời cảnh
báo.

- Học cách “nuôi” lại gan
Từ hôm đó, tôi đổi thói quen. Theo hướng dẫn của ESPEN (2020, Clinical Nutrition in Liver Disease), chế độ ăn
cho người muốn bảo vệ gan nên đủ năng lượng, giàu protein, ít muối và tránh rượu bia.

Tôi bắt đầu:
• Ăn nhiều rau xanh đậm, tỏi, nghệ, cà rốt, củ dền – giúp tăng men giải độc.

• Thêm cá hồi, cá thu – giàu omega‑3, giảm viêm gan.

• Dùng ngũ cốc nguyên hạt, yến mạch, gạo lứt – ổn định đường huyết.

• Uống nhiều nước, hạn chế cà phê đậm và nước ngọt công nghiệp.

• Bỏ hẳn rượu bia – dù ở Úc, bạn bè hay rủ “cheers” cuối tuần.

Ban đầu hơi khó, nhưng chỉ sau vài tuần, tôi thấy người nhẹ hơn, đầu óc tỉnh táo hơn. Có lẽ gan đang “thở” được rồi.

- Lối sống giúp gan khỏe
Tôi cũng học cách sống chậm lại:
• Ngủ sớm: gan tái tạo mạnh nhất từ 23h–3h sáng.

• Đi bộ mỗi ngày: giúp máu lưu thông qua gan tốt hơn.

• Giữ cân nặng hợp lý: béo phì là nguyên nhân hàng đầu của gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD).

• Khám định kỳ: ít nhất 1–2 lần/năm để kiểm tra men gan.

Tôi nhận ra, chăm gan không phải chuyện lớn lao – chỉ cần đều đặn và tử tế với chính mình.

- So sánh người Úc và người Việt ở Úc về bệnh gan
Ở Úc, theo Australian Institute of Health and Welfare (AIHW, 2024), khoảng 1 trong 4 người trưởng thành có gan
nhiễm mỡ, chủ yếu do ăn nhiều thịt đỏ, rượu bia và ít vận động.

Người Việt sống tại Úc lại có xu hướng ăn mặn, thích đồ chiên xào, và nhiều người vẫn giữ thói quen uống rượu trong tiệc tùng.

Kết quả: tỷ lệ gan nhiễm mỡ ở người Úc gốc Á cao hơn trung bình dân Úc, dù thể trạng nhỏ hơn.

Người Úc có lợi thế là ý thức kiểm tra sức khỏe định kỳ, còn người Việt mình thường “đợi có bệnh mới đi khám”.

Tôi cũng từng như vậy – cho đến khi mệt mỏi kéo dài khiến phải nhìn lại.

Tôi hay nói đùa với bạn bè: “Gan là ông quản gia của cơ thể – nếu ông ấy nghỉ việc, cả nhà rối loạn.”

Thật vậy, gan làm việc không ngừng nghỉ, lọc máu, xử lý độc tố, dự trữ năng lượng. Mà ta thì cứ ăn uống vô tội vạ, thức khuya, uống rượu, rồi trách sao mệt.

Thế là tôi học cách “đãi ngộ” ông quản gia ấy: cho ông nghỉ đúng giờ, cho ăn đồ sạch, không bắt làm thêm ca đêm.

Sau nửa năm thay đổi, tôi thấy mình khác hẳn: sáng dậy tỉnh táo, chiều làm việc có sức, tối ngủ ngon. Bác sĩ nói men gan đã về mức bình thường. Tôi cười: “Gan khỏe, người khỏe.”

Tôi viết lại câu chuyện này để nhắc ai đang mệt mỏi mà không rõ lý do: hãy nghĩ đến gan.

Chăm gan không khó – chỉ cần ăn uống lành mạnh, ngủ sớm, vận động đều, đừng để rượu bia “làm chủ” mình và
nhớ đi khám bệnh định kỳ - xin bác sĩ gia đình cho xét nghiệm men gan – nếu cần. 

Bài viết của 1 đọc giả gửi đến Dân Việt News

Lưu ý: Bài viết trên đây chỉ có tính cách chia sẻ trải nghiệm và thông tin. Mọi sự liên quan đến định bệnh và chữa trị đều cần tư vấn với bác sĩ gia đình (GP).

Nguồn tham khảo:
• Kośnik A., Wójcicki M. Fatigue in chronic liver disease patients, Prz Gastroenterol, 2022.
• British Liver Trust, Coping with Fatigue, 2024.
• ESPEN, Clinical Nutrition in Liver Disease, Clin Nutr, 2020.
• Australian Institute of Health and Welfare (AIHW), Liver disease in Australia, 2024.
• NEMO Gastroenterology Group, Nutrition in Advanced Liver Disease, 2023.