Ở TUỔI NÀO NÊN NGỪNG LÁI XE ?

Ở nhiều nước, trong đó có Úc, luật không quy định một độ tuổi cụ thể mà tất cả mọi người đều phải ngừng lái xe. Thay vào đó, người lớn tuổi sẽ phải trải qua các kiểm tra y tế, đánh giá khả năng lái xe định kỳ từ một độ tuổi nhất định trở lên. Ví dụ, tại New South Wales (NSW), từ 75 tuổi trở lên, tài xế phải có giấy chứng nhận y khoa định kỳ; từ 85 tuổi, nếu muốn giữ bằng lái không giới hạn, họ phải vượt qua bài kiểm tra lái xe thực hành, nếu không có thể chọn bằng lái “giới hạn khu vực” (chỉ được lái trong phạm vi gần nhà).

Nhiều tiểu bang, vùng lãnh thổ khác ở Úc cũng có các quy định tương tự: không cấm theo tuổi, mà đánh giá theo
năng lực thực tế, thường bắt đầu từ khoảng 70–75 tuổi.

Điều này phản ánh một sự thật quan trọng: có người 80 tuổi vẫn lái xe rất an toàn, nhưng cũng có người mới 60
đã gặp khó khăn nghiêm trọng khi điều khiển xe. Vậy nên, câu hỏi “tới tuổi nào thì không nên lái xe?” thực chất nên được chuyển thành: “tới mức suy giảm nào về sức khỏe, nhận thức, phản xạ… thì không nên lái xe nữa?”.

Tuổi tác ảnh hưởng đến việc lái xe như thế nào?
Tuổi càng cao, cơ thể và bộ não càng thay đổi. Không phải ai cũng suy giảm giống nhau, nhưng có một số xu hướng chung ảnh hưởng trực tiếp đến việc lái xe.
- Thị lực và khả năng nhận biết
Thị lực giảm:
• Người lớn tuổi thường bị đục thủy tinh thể, tăng nhãn áp, thoái hóa điểm vàng…
• Khả năng nhìn trong điều kiện thiếu sáng (ban đêm, trời mưa, sương mù) giảm rõ rệt.
• Khả năng phân biệt tương phản, nhận diện biển báo, người đi bộ, xe đạp ở xa kém hơn.
Góc nhìn (tầm nhìn ngoại biên) thu hẹp:
• Khi lái xe, không chỉ cần nhìn phía trước, mà còn phải “quét” hai bên, gương chiếu hậu, gương hông.
• Người lớn tuổi có thể khó phát hiện xe đi trong “điểm mù”, người băng qua đường từ bên hông, hoặc xe máy
vượt lên từ phía sau.
Chỉ riêng yếu tố thị lực đã đủ để làm tăng nguy cơ tai nạn, đặc biệt là trong các tình huống bất ngờ, giao lộ phức
tạp, hoặc khi lái xe ban đêm.
- Phản xạ và khả năng xử lý tình huống
Phản xạ chậm lại:
• Khi còn trẻ, từ lúc mắt nhìn thấy nguy hiểm đến lúc chân đạp phanh diễn ra rất nhanh.
• Ở tuổi cao, thời gian phản ứng kéo dài thêm chỉ 0.5–1 giây, nhưng ở tốc độ 60–80 km/h, chừng đó đã đủ để xe
lao thêm vài mét - đôi khi là khoảng cách giữa “suýt va chạm” và “tai nạn nghiêm trọng”.
Khả năng xử lý nhiều thông tin cùng lúc giảm:
• Lái xe là một hoạt động đòi hỏi não phải xử lý liên tục: biển báo, đèn giao thông, xe phía trước, xe phía sau,người đi bộ, tiếng còi, GPS…
• Người lớn tuổi dễ bị “quá tải” trong môi trường giao thông phức tạp, đặc biệt là ở thành phố lớn, giờ cao điểm,
hoặc trên đường lạ.
- Sức khỏe thể chất và bệnh lý nền
Các bệnh mạn tính:
• Tiểu đường, tim mạch, huyết áp cao, Parkinson, đột quỵ cũ… có thể ảnh hưởng đến khả năng điều khiển xe.
• Một cơn chóng mặt, tụt huyết áp, đau ngực bất ngờ khi đang lái xe có thể dẫn đến hậu quả rất nghiêm trọng.
Giới hạn vận động:
• Đau khớp, thoái hóa cột sống, yếu cơ… khiến việc quay đầu, xoay người, đạp thắng, bẻ tay lái trở nên khó khăn.
• Chỉ cần quay cổ chậm hơn một chút khi nhìn gương, hoặc không quay được hết tầm, là đã tăng nguy cơ không thấy xe khác.
- Nhận thức, trí nhớ và bệnh lý thần kinh
Suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) hoặc sa sút trí tuệ (dementia):
• Người lớn tuổi có thể bắt đầu quên đường quen, quên biển báo, nhầm lẫn trái–phải.
• Họ có thể mất khả năng đánh giá khoảng cách, tốc độ xe khác, hoặc không nhớ rõ luật giao thông.

Đây là nhóm nguy cơ rất lớn, vì bản thân người lái đôi khi không nhận ra mình đã suy giảm. Họ vẫn tin rằng “mình lái tốt như xưa”, trong khi thực tế đã khác rất nhiều.

Vậy “tuổi không nên lái xe” là khi nào?
Nếu phải trả lời một cách có trách nhiệm, thì sẽ là: không có một con số tuổi cố định, nhưng có một “ngưỡng suy giảm” mà khi chạm tới, dù chúng ta bao nhiêu tuổi, chúng ta cũng nên dừng lái xe.

Có thể tạm chia thành ba lớp:
- Lớp 1: Tuổi trung niên (50-65)
Ở giai đoạn này, đa số mọi người vẫn lái xe tốt, nhưng bắt đầu có những thay đổi nhỏ: mắt kém hơn, phản xạ chậm hơn một chút, sức khỏe không còn như trước. Đây chưa phải là tuổi “không nên lái xe”, nhưng là tuổi nên
chủ động kiểm tra sức khỏe định kỳ, đặc biệt là mắt, tim mạch, huyết áp, và nên tự điều chỉnh thói quen lái xe:
• Hạn chế lái ban đêm nếu thấy chói đèn, khó nhìn.
• Tránh lái khi quá mệt, stress, mất ngủ.
• Không cố lái đường dài một mình nếu cảm thấy buồn ngủ hoặc đau mỏi.
- Lớp 2: Tuổi cao (65-75+)
Đây là giai đoạn mà nhiều nước bắt đầu yêu cầu kiểm tra y tế hoặc đánh giá lái xe định kỳ. Không phải vì “qua
70 là nguy hiểm”, mà vì xác suất suy giảm chức năng tăng rõ rệt.
Ở tuổi này, câu hỏi không còn là “tôi có lái được không?” mà là:
• Tôi có còn lái an toàn trong mọi điều kiện không?
• Tôi có nên tự giới hạn mình (chỉ lái gần nhà, ban ngày, đường quen) không?
• Tôi có sẵn sàng nghe góp ý từ bác sĩ, gia đình, và chính quyền không?

Nếu chúng ta hoặc người thân ở độ tuổi này bắt đầu có các dấu hiệu sau, thì đó là lúc rất nên cân nhắc dừng lái
hoặc giảm mạnh phạm vi lái:
• Thường xuyên nhầm chân ga - chân thắng.
• Hay quên đường quen, lạc đường ở khu vực từng đi nhiều lần.
• Bị va quẹt nhẹ nhiều lần (trầy xước xe, tông cọc, tông lề đường).
• Bị bạn bè, người thân, hoặc cảnh sát nhắc nhở về cách lái.
• Cảm thấy căng thẳng, lo lắng quá mức mỗi lần lái xe, đặc biệt là ở nơi đông đúc.
- Lớp 3: Khi có bệnh lý rõ ràng
Bất kể tuổi bao nhiêu - 60, 70 hay 80 - nếu có một trong các tình trạng sau, thì rất nhiều bằng chứng và hướng dẫn y khoa khuyến nghị không nên tiếp tục lái xe:
• Sa sút trí tuệ vừa đến nặng.
• Động kinh chưa kiểm soát tốt.
• Thị lực không đạt chuẩn tối thiểu dù đã chỉnh kính.
• Bệnh tim, huyết áp, hoặc các bệnh khác gây ngất, chóng mặt, mất ý thức đột ngột.
• Bác sĩ đã khuyến cáo không nên lái, hoặc cơ quan cấp bằng đã hạn chế/ thu hồi bằng lái.

Ở đây, “tuổi không nên lái xe” không còn là con số, mà là trạng thái sức khỏe và nhận thức. Và khi đã đến ngưỡng đó, việc tiếp tục lái xe không chỉ là rủi ro cho bản thân, mà còn là nguy cơ cho người đi đường, cho trẻ
em, cho những người hoàn toàn vô tội.

Tại sao việc dừng lái xe lại khó đến vậy?
Nghe thì có vẻ đơn giản: khi không còn đủ an toàn thì thôi không lái nữa. Nhưng với rất nhiều người lớn tuổi, đặc biệt là ở những nơi giao thông công cộng không thuận tiện, việc dừng lái xe giống như bị cắt đi một phần tự do.
- Bằng lái = tự do + phẩm giá
Đối với người cao tuổi, bằng lái không chỉ là một tấm thẻ nhựa. Nó là:
• Biểu tượng của sự độc lập: không phải nhờ con cháu chở đi chợ, đi khám bệnh, đi thăm bạn bè.
• Cảm giác còn “hữu dụng”: tự mình làm được việc, không trở thành gánh nặng.
• Một phần của bản sắc: “Tôi đã lái xe mấy chục năm, chưa từng gây tai nạn, sao giờ lại bảo tôi không được lái?”

Vì vậy, khi ai đó nói “Ba/Mẹ nên dừng lái xe đi”, người lớn tuổi có thể cảm thấy bị xúc phạm, bị xem thường, hoặc bị tước đoạt quyền tự chủ.
- Nỗi sợ bị cô lập
Không lái xe nữa đồng nghĩa với:
• Khó đi thăm bạn bè, tham gia sinh hoạt nhà thờ, chùa chiền hoặc hội đoàn.
• Khó tự đi khám bệnh, mua sắm, làm việc vặt.
• Phụ thuộc vào lịch trình của con cháu, taxi, hoặc xe buýt (nếu có).

Nhiều nghiên cứu cho thấy, khi người lớn tuổi phải dừng lái xe mà không có phương án thay thế phù hợp, họ dễ rơi vào cô đơn, trầm cảm, cảm giác “bị bỏ lại phía sau”.

Vậy lời khuyên là: Mọi người nên chủ động quyết định. Chỉ nên tiếp tục lái xe khi nào còn được phép lái (do kết quả của các cuộc giám định sức khỏe, kiểm tra thực hành) và tự mình nhận định chắc chắn rằng việc lái xe của mình hoàn toàn không nguy hiểm cho bản thân và cho người khác (sau khi lắng nghe lời người thân quen góp ý). 
R.N.(viết riêng cho Dân Việt News)