Một kiểu đau rất dễ làm người ta hoảng sợ: Ban đầu chỉ là một chút đau ở thắt lưng. Rồi cơn đau chạy xuống mông, luồn qua mặt sau đùi, xuống bắp chân, có khi tận bàn chân. Nó có thể âm ỉ như lửa rát, nhưng cũng có lúc giống một tia điện phóng dọc theo chân. Người Việt thường gọi đó là “đau thần kinh tọa”.

Nhưng có một điều cần nói ngay: ngồi nhiều không đồng nghĩa với chắc chắn sẽ bị thần kinh tọa, và cũng không có một mốc tuổi cố định nào mà từ đó con người bắt đầu mắc bệnh. Thần kinh tọa có thể xảy ra ở người trẻ, trung niên và người cao tuổi. Harvard Health cho biết bệnh thường gặp nhất trong khoảng 35–55 tuổi; về sau, những thay đổi do tuổi tác như thoái hóa đĩa đệm, gai xương và hẹp ống sống có thể làm nguy cơ các triệu chứng thần kinh ở chân tăng lên.

Thần kinh tọa thực ra là gì?

Thần kinh tọa là dây thần kinh lớn nhất trong cơ thể. Mỗi bên cơ thể có một dây, bắt nguồn từ vùng cột sống thắt lưng, đi qua vùng mông rồi chạy xuống phía sau chân.

Khi rễ thần kinh hoặc chính dây thần kinh này bị kích thích, viêm hoặc chèn ép, người bệnh có thể xuất hiện những cơn đau đặc trưng được gọi là sciatica – đau thần kinh tọa. Nguyên nhân thường gặp là thoát vị đĩa đệm ở vùng thắt lưng. Ngoài ra còn có hẹp ống sống, trượt đốt sống, gai xương do thoái hóa hoặc chấn thương.

Điều đáng chú ý là đau thần kinh tọa không nhất thiết bắt đầu bằng đau lưng. Có người lưng chỉ hơi khó chịu nhưng chân lại đau dữ dội.

Cảm giác có thể là đau nhói, bỏng rát, như điện giật, kèm tê, kiến bò hoặc yếu cơ. Thông thường triệu chứng chạy xuống một bên chân, có thể xuống dưới đầu gối. Ngồi lâu, ho hoặc hắt hơi đôi khi làm cơn đau tăng lên.

Đau đến mức nào?

Không có thước đo chung cho cơn đau thần kinh tọa.

Có người chỉ cảm thấy một đường đau âm ỉ. Có người lại mô tả nó như “một luồng điện chạy xuống chân”. Khi nặng, người bệnh có thể khó ngủ, khó đi bộ, khó lái xe, khó cúi xuống lấy đồ hoặc thậm chí không muốn ra khỏi nhà.

Đây là điểm mà y học và tâm lý gặp nhau.

Đau kéo dài không chỉ làm cơ thể mệt mỏi. Nó có thể làm người bệnh mất ngủ, giảm vận động, lo lắng và thu mình khỏi gia đình, bạn bè. WHO lưu ý rằng đau vùng thắt lưng có thể ảnh hưởng đến khả năng vận động, công việc, giấc ngủ, tâm trạng và chất lượng cuộc sống.

Vì thế, điều đáng sợ nhất đôi khi không phải là một cơn đau, mà là vòng luẩn quẩn: đau – nằm nhiều – yếu cơ – ít vận động – tăng cân – càng đau – rồi càng sợ vận động.

Ngồi lâu có phải thủ phạm?

Có thể là một phần, nhưng không phải toàn bộ câu chuyện.

Ngồi lâu tạo áp lực lên các cấu trúc của vùng thắt lưng. Harvard Health khuyến cáo người phải ngồi nhiều nên thường xuyên đứng lên, đi lại và tránh những khoảng thời gian ngồi liên tục quá dài.

Nhưng nói “ngồi lâu gây thần kinh tọa” một cách tuyệt đối thì không chính xác.

Một người làm việc văn phòng nhưng thường xuyên đứng dậy đi lại, tập luyện, duy trì cân nặng hợp lý có thể có nguy cơ thấp hơn một người ít vận động, thừa cân và hút thuốc.

Một phân tích gộp trên hơn 100,000 người cho thấy thừa cân và béo phì có liên quan với nguy cơ đau thần kinh kiểu rễ và thần kinh tọa cao hơn; riêng béo phì liên quan với nguy cơ thần kinh tọa được bác sĩ chẩn đoán cao hơn khoảng 31%.

Vì vậy, vấn đề không chỉ là “ngồi bao nhiêu giờ”, mà là cả một lối sống có quá ít vận động hay không.

Bao nhiêu tuổi thì phải lo?

Không có câu trả lời kiểu “65 tuổi” hay “70 tuổi”.

Harvard Health cho biết thần kinh tọa thường gặp ở tuổi 30–50. Ở người lớn tuổi, một nguyên nhân khác ngày càng quan trọng là hẹp ống sống do thoái hóa. Khi các cấu trúc xương và khớp của cột sống thay đổi theo thời gian, chúng có thể thu hẹp không gian dành cho dây thần kinh.

WHO cho biết đau thắt lưng có thể xảy ra ở mọi tuổi; tỷ lệ tăng theo tuổi đến khoảng 80 tuổi, trong khi số trường hợp cao nhất nằm khoảng 50–55 tuổi. Ở tuổi 80–85, tác động gây hạn chế chức năng có thể đặc biệt lớn.

AIHW cũng cho thấy các vấn đề về lưng tại Australia thường xuất hiện cùng những bệnh mạn tính khác, đặc biệt ở nhóm 45–64 tuổi và từ 65 tuổi trở lên.

Nói cách khác, tuổi già không phải nguyên nhân trực tiếp, nhưng là giai đoạn cơ thể phải đối diện với nhiều thay đổi của cột sống hơn.

Khi nào cần đi khám?

Nếu đau nhẹ và mới xuất hiện, nhiều trường hợp có thể cải thiện trong vài tuần.

Nhưng không nên chịu đựng quá lâu.

Cần gặp bác sĩ nếu cơn đau tăng dần, ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, kéo dài nhiều tuần hoặc xuất hiện tê hay yếu chân. Harvard Health cho biết đa số người bệnh cải thiện trong khoảng sáu tuần; những triệu chứng kéo dài hơn 6–12 tuần cần được đánh giá lại.

Đặc biệt, có một nhóm dấu hiệu không nên chờ đợi:

yếu chân đột ngột hoặc yếu rất nhanh, tê vùng háng hoặc quanh hậu môn, khó kiểm soát tiểu tiện hay đại tiện.

Đây có thể là dấu hiệu chèn ép thần kinh nghiêm trọng và cần được cấp cứu y khoa.

Có phải uống thuốc là khỏi?

Không nhất thiết. Một điều khá quan trọng của y học hiện đại là không phải cứ đau thần kinh tọa là phải nằm nghỉ và uống thật nhiều thuốc.

Harvard Health nhấn mạnh rằng nghỉ ngơi quá lâu trên giường có thể làm tình trạng xấu hơn. Khi cơn đau cho phép, người bệnh nên từng bước trở lại vận động. Đi bộ nhẹ, các bài tập phù hợp và vật lý trị liệu có thể giúp phục hồi sức mạnh và khả năng vận động.

Hướng dẫn NICE của Anh Quốc cũng khuyến khích người bệnh tiếp tục các hoạt động bình thường trong khả năng cho phép và xem xét chương trình tập luyện phù hợp.

Thuốc giảm đau hoặc thuốc chống viêm có thể được sử dụng trong một số trường hợp, nhưng ở người cao tuổi phải đặc biệt thận trọng vì những loại thuốc này có thể gây vấn đề cho dạ dày, thận, tim mạch và gan ở những người có yếu tố nguy cơ. NICE khuyến cáo nếu sử dụng NSAIDs cho thần kinh tọa thì phải dùng liều thấp nhất có hiệu quả trong thời gian ngắn nhất – hãy tham vấn với bác sĩ.

Tiêm thuốc hoặc phẫu thuật chỉ dành cho một số trường hợp được lựa chọn. Phẫu thuật có thể được cân nhắc khi đau dai dẳng, chèn ép thần kinh rõ hoặc yếu cơ tiến triển; nó không phải là lựa chọn đầu tiên cho mọi người.

Thực phẩm có chữa được thần kinh tọa không?

Cho đến nay, không có loại thực phẩm nào được chứng minh có thể “chữa khỏi” thần kinh tọa.

Nhưng chế độ ăn vẫn quan trọng vì cân nặng và sức khỏe chuyển hóa ảnh hưởng gián tiếp đến cột sống.

Nghiên cứu tổng hợp cho thấy thừa cân và béo phì làm tăng nguy cơ thần kinh tọa. Vì vậy, một chế độ ăn giúp duy trì cân nặng khỏe mạnh – nhiều rau quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá, các nguồn protein lành mạnh và ít thực phẩm siêu chế biến – có ý nghĩa hơn việc tìm kiếm một “món ăn trị thần kinh tọa”.

Một chế độ ăn tốt cho sức khỏe có thể hỗ trợ kiểm soát cân nặng và tình trạng viêm toàn thân, nhưng không thể thay thế chẩn đoán và điều trị y khoa khi dây thần kinh đang bị chèn ép.

Điều quan trọng nhất ở tuổi già

Có lẽ bài học lớn nhất không phải là sợ thần kinh tọa mà là đừng để tuổi tác biến mình thành một người quá ít vận động.

Đi bộ. Đứng lên sau những khoảng thời gian ngồi lâu. Giữ cơ bụng, lưng và vùng hông khỏe. Kiểm soát cân nặng. Không hút thuốc. Học cách nâng vật đúng tư thế. Ngủ đủ. Và khi đau xuất hiện, đừng tự ý nằm bất động hàng tuần.

Tuổi già vốn đã lấy đi của con người một phần sức mạnh cơ bắp và độ linh hoạt. Nếu chúng ta lại trao thêm cho nó nhiều giờ ngồi yên mỗi ngày, cơ thể sẽ phải trả giá.

Vì vậy, phòng ngừa thần kinh tọa không bắt đầu bằng một viên thuốc.

Nó có thể bắt đầu rất đơn giản: đứng dậy khỏi chiếc ghế – bước vài bước – rồi tiếp tục sống một đời sống có chuyển động.

BBT Dân Việt News