Tôi yêu tiếng Dân tôi

Có những câu tục ngữ Việt Nam nghe như lời dặn của bà ngoại lúc xếp mâm cỗ, nhưng khi soi kỹ lại, hóa ra chứa cả một hệ triết học mà Đông – Tây – Phật – Cơ Đốc có ngồi lại cũng phải gật gù. “Bán anh em xa, mua láng giềng gần” là một câu như thế. Nó ngắn, gọn, mộc mạc, nhưng lại mở ra một cuộc trò chuyện xuyên thời gian, xuyên văn hóa, xuyên cả những hàng rào gỗ nâu ở ngoại ô Sydney nơi người Việt hải ngoại đang sống.

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, có những câu nghe như tiếng cười khẩy, có những câu như lời nhắc nhở, và có những câu vừa như châm biếm vừa như triết lý. “Mồm miệng đỡ tay chân” thuộc nhóm thứ ba: một câu nói tưởng nhẹ như gió thoảng mà lại soi chiếu cả một kiểu người, một lối sống, một thói quen tồn tại từ thời cày sâu cuốc bẫm cho đến thời họp online và làm việc từ xa.

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, có những câu nghe lên đã thấy mát lòng, có những câu nghe lên đã thấy đau, và có những câu nghe lên… hơi rùng mình. “Tham như đỉa đói” thuộc nhóm cuối cùng. Chỉ bốn chữ thôi mà mở ra cả một thế giới hình ảnh: con đỉa đen sì, trườn trườn trong bùn, đánh hơi thấy hơi ấm là bám vào, hút cho đến khi no căng như trái cà pháo. Người Việt xưa không dùng hình ảnh nhẹ nhàng để nói về lòng tham; họ chọn thứ gì gây ám ảnh, để ai nghe cũng phải giật mình mà tự soi lại mình.

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, có những câu nói tưởng như chỉ là lời nhắc nhở nhẹ nhàng, nhưng lại mang theo cả một triết lý sống đã thấm vào máu thịt của bao thế hệ. “Có qua có lại mới toại lòng nhau” là một câu như thế. Nó không chỉ là lời dặn dò về phép ứng xử, mà còn là tấm gương phản chiếu tâm hồn người Việt – nơi nghĩa tình, nỗi lo, sự tinh tế và cả những ràng buộc vô hình cùng tồn tại, đan cài như sợi tơ trong tấm vóc văn hóa lâu đời.

Trong ca dao có câu: “Ở đời có bốn cái ngu: Làm mai, lãnh nợ, gác cu, cầm chầu”. Tất cả bốn việc trên đây xem ra là việc “tốt”, nhằm để giúp người khác; nhưng khi vào chuyện, nó mới nảy sanh rắc rối – hoàn toàn không đơn giản, do vậy người xưa mới liệt chúng vào danh sách “bốn cái ngu” - khuyên con cháu nên tránh, chớ vác “ách” vào thân!

Trong sự giao tiếp, cổ nhân Việt thường căn dặn con cháu phải tránh quen biết với những người có thói quen xấu, đã từng sai phạm nhiều điều hoặc lừa thầy, phản bạn, dối gian, lường gạt. Các cụ đặt ra câu tục ngữ “Ngựa theo đường cũ” và kể kèm theo một câu chuyện về ngựa làm ẩn dụ.

Trong thời đại thương mại điện tử hiện đại, gian lận dân sự ngày càng phổ biến. Sự ra đời của ngân hàng trực tuyến, chữ ký số, giao dịch tự động (đôi khi được mô tả một cách thiếu thuyết phục là “hợp đồng thông minh”) và thậm chí cả tiền điện tử đã làm cho nguy cơ gian lận trở nên nghiêm trọng hơn.

Tại Úc, khi mùa nắng nóng đến, cháy rừng là mối đe dọa cho nhiều cộng đồng dân chúng, là những tháng ngày bận rộn cho đội cứu hỏa; thậm chí nhiều toán tình nguyện phụ một tay mà các đám cháy cũng vẫn bùng phát suốt tuần, âm ỉ than nóng, khói tro bao trùm một không gian rộng lớn kéo dài cả tháng!

Người Việt của nhiều thế hệ trước đã có câu “Vắng đàn ông quạnh nhà, vắng đàn bà quạnh bếp” nói lên sự gắn bó của hai vợ chồng trong một gia đình có trách nhiệm lẫn nhau để vun bồi hạnh phúc.

Hành động “mượn gió bẻ măng” được thực hiện trong nhiều lãnh vực. Người làm công lợi dụng lúc chủ đi vắng trổ tài ăn cắp vặp chuyển về nhà một vài thứ cần dùng. Giới doanh nhân cũng nhiều người thấy công ty bạn đang lúc hụt vốn đến gạ gẫm mua lại với giá hời thay vì ra tay cứu giúp.