Trong ca dao có câu:“Ở đời có bốn cái ngu: Làm mai, lãnh nợ, gác cu, cầm chầu”.
 

Tất cả bốn việc trên đây xem ra là việc “tốt”,nhằm để giúp người khác; nhưng khi vào chuyện, nó mới nảy sanh rắc rối – hoàn toàn không đơn giản, do vậy người xưa mới liệt chúng vào danh sách “bốn cái ngu” - khuyên con cháu nên tránh, chớ vác “ách” vào thân!

Theo đúng nghĩa của mỗi việc, chúng ta có thể hiểu như sau.

Làm mai: Đóng vai trò ông Tơ bà Nguyệt để làm môi giới giữa gia đình có con trai và gia đình có con gái (hay ngược lại) sao cho đôi trẻ ưng nhau; hay làm cầu nối để bậc làm cha mẹ thuận lòng gặp gỡ, tiến tới việc hôn nhân cho con. Tất nhiên ông mai, bà mối đều có tài ăn nói, biết kỹ hoàn cảnh, tâm lý của từng đối tượng hầu cho khi nói đâu thì trơn lọt đó.
 

Lãnh nợ: Người khác cần tiền đi vay mượn chẳng ai cho hoặc chủ nợ đang gắt gao đòi; vậy là, có người đứng ra bảo lãnh nợ, vay nợ cho; hoặc trả giùm món nợ đangg bị “ví”.
 

Gác cu: Được tay săn cu gáy rủ đi bẫy chim,tưởng là chuyện nhỏ, nhưng đến cánh đồng vắng, mới biết là phải ẩn núp trong bụi, rình rập chờ chim sa bẫy thì giật cho bẫy sập. Tay săn chim sẳn có người cùng đi bèn nhờ ngồi canh gác giúp để y ngủ một giấc ngon lành.
 

Cầm chầu: Trong hát bội, ca trù, ả đào ngày xưa, “cầm chầu” là người ngồi đánh trống chầu để khen hoặc chê đào kép. Trống đánh lúc nào, nhịp ra sao thể hiện sự đánh giá của người “quan viên cầm chầu”. Xem ra oai lắm!
 

Nhìn chung, đâu có chi mà gọi là “ngu”? Thế nhưng, người xưa trải qua các việc làm mai, lãnh nợ, gác cu và cầm chầu không biết là bao nhiêu lần. Kinh nghiệm cho thấy trong bốn việc này, việc nào cũng dại vì hại tới thân.
 

• Làm mai: Nghệ thuật làm mai là “nói cho được việc” nên dễ nâng bên này, bốc bên kia. Chừng hôn nhân không đươc bền vững, gia đình không được êm ấm, hai bên thông gia có xích mích… trăm sự sẽ được đổ vào đầu người mai mối! Lúc bấy giờ, người mai mối phải đến bên này, qua bên kia để “lãnh đủ” và rồi cố gắng dàn xếp. Chừng khi hôn nhân đổ vỡ, người mai mối “độn thổ” mà trốn nếu không muốn nghe mắng nhiếc, oán trách đủ điều. Làm ơn, hay được trả chút tiền công thật không đáng gì nên xem như là “ngu” mới nhận lấy việc này. Hôn
nhân là đại sự, cứ để trai gái tự đến với nhau, để hai gia đình tìm hiểu sao cho đúng “môn đăng hộ đối”.
 

• Lãnh nợ: Đứng ra bảo lãnh, dù lấy uy tín hoặc tài sản của mình, cho người khác mượn được nợ, nhưng nếu “rủi ro” họ không trả được nợ, thì ai gánh đây? Chắc chắn là người “lãnh nợ”. Còn chuyện, người ta đang bị chủ nợ đòi ráo riết, mình lại đem của cải, tiền bạc ra trả nợ giúp họ thì quá dại. Người mượn nợ không biết thu xếp để trả, mình có đứng gánh nợ giúp họ thì món nợ đó họ cũng khó có cách trả lại mình! Tự nhiên mang ách vào thân, ấy là ngu”.
 

• Gác cu: Thuở đời nay, mình ngồi canh chim vào bẫy để giựt dây cho kịp, hầu bắt được chim… mà chính trong thời gian mình canh bẫy thì người sẽ hưởng chim bị sập bẫy lại ngáy khò khò ngon lành. Ai khôn đây? Đó là chưa kể, nếu chàng ta thức dậy, mình báo cáo chẳng bẫy được con chim nào cả, cơn tức giận bộc phát sẽ trút vào ai? Đúng là “ngu” mới đi gác cu cho người hưởng cu nằm ngủ! Người gác cu mất cả thời gian, công sức chẳng được lợi ích gì!
 

• Cầm chầu: Đánh trống chầu là khen hoặc chê người hát. Khen người này thì người kia không vui; chê người kia thì đụng chạm nghệ sĩ, bầu gánh, khán giả. Đứng giữa nhiều phe để cầm chầu tât nhiên phải vừa chiều lòng người mời mình (thường là người có tiền, có thế), vừa giữ công tâm nghệ thuật, vừa sợ bị nói là thiên vị. Vui sướng chỗ nào đây? Ngồi ghế “trọng tài” (cầm chầu) giữa bao “cái tôi”, rất dễ mang tiếng, nên cũng bị xem là “ngu”.
 

Câu ca dao “Ở đời có bốn cái ngu: Làm mai, lãnh nợ, gác cu, cầm chầu” không phải để chê bai cho vui, mà là lời nhắc:
• Cẩn trọng với việc “đứng giữa” người với người: làm mai, lãnh nợ, cầm chầu đều là đứng ở vị trí trung gian, dễ bị kẹt giữa các mối quan hệ, dễ mang tiếng hoặc bị thiệt thòi.
• Đừng phí sức cho việc lợi ít, rủi ro nhiều: như gác cu, hay lãnh nợ.
• Làm ơn cũng phải có trí: không phải cái gì “vì tình nghĩa” cũng nên lao vào, nếu không sẽ tự làm khổ mình.
 

- Trong thời hiện đại, đứng ra giới thiệu bè bạn, ghép đôi ghép cặp cho “nam thanh nữ tú”; nếu họ hợp nhau thì không sao, nhưng nếu chia tay, cãi nhau, “soi lỗi” nhau… người làm mai dễ bị lôi vào cuộc để chịu chê trách hoặc có ý đồ gì đây hay “nhiều chuyện”.
 

- Còn như đứng tên vay hộ bạn, cho mượnthẻ tín dụng, bảo lãnh hợp đồng, người khác mượn tài khoản trả góp, ký giấy tờ hộ thì kết cuộc vẫn là người ta xài, mình trả; vậy là mất tiền, mất bạn, mất luôn sự bình yên; thậm chí
dính pháp lý, nợ xấu, kiện tụng. Thế nên phải hiểu rằng tình nghĩa không thay thế được trách nhiệm tài chính. Giúp người nhưng phải giữ đường lui cho mình.
 

- Ngày xưa đi bẫy chim cu tốn thời gian, lợi ít. Ngày nay có nhiều phiên bản “gác cu” mới như chọc chọc vào màn hình “canh bắn cu trên game điện tử”, gác bi-coin. Theo đuổi thú vui tốn thời gian nhưng không mang lại gì. Đổ công sức vào thứ không giúp mình tiến lên khiến bỏ bê việc chính, hại sức khỏe, lỏng lẻo quan hệ bè bạn, người thân. “Gác cu” là đam mê cần có chừng mực và phải biết giá trị thực của nó.
 

- Ngày xưa là đánh trống chầu trong hát ả đào, dễ mất lòng cả đôi bên. Ngày nay là góp ý cho người khác, trọng tài trong tranh cãi bạn bè, làm người hòa giải trong gia đình hoặc đứng giữa hai phe đang xung đột; như vậy rủi ro vẫn nguyên vẹn: Bên nào cũng muốn mình đứng về phía họ; công tâm thì bị ghét, thiên vị thì bị xỉa. Làm nhiều mà chẳng ai nhớ, sai một chút là bị trách. Tốt hơn, tránh được vai trò “cầm chầu” là thượng sách, khỏi lo lọt vào vị trí dễ bị bắn tỉa nhất.
 

Nghĩ thế mới biết các cụ nhà ta ngày xưa thâm thúy lắm!
D. Đ. (viết riêng cho Dân Việt News)