Ông cụ ngoài bảy mươi tuổi trong câu chuyện này không trách móc ai, cũng không hoài cổ một cách cực đoan. Ông chỉ ngồi đó, trước mâm cơm hai người già, và tự hỏi: tại sao bữa cơm ngày nay đầy đủ hơn, ngon hơn, nhiều món hơn… mà lại ít hạnh phúc hơn?
Cơm chiều nay của ông chỉ có nồi cá kho tiêu, đĩa rau muống luộc xanh mướt, chén nước mắm tỏi ớt và bát canh mồng tơi vợ ông vừa nấu. Những món ăn ấy, với ông, không chỉ là thức ăn. Đó là ký ức. Là tiếng cười của cha mẹ ngày xưa. Là tiếng chân
lũ trẻ chạy quanh bàn. Là hơi ấm của một gia đình đông đúc, ồn ào mà thương.
Nhưng hôm nay, căn nhà rộng thênh thang. Chỉ có hai ông bà ngồi đối diện nhau. Con cái thì mỗi đứa một lịch làm việc, một giờ tan ca, một cuộc sống riêng. Đứa thì ăn ngoài với đồng nghiệp, đứa thì ghé qua vội vàng, gắp vài miếng rồi lại chạy.Đứa về muộn thì tự hâm lại đồ ăn, ăn trong im lặng, mắt dán vào điện thoại.
Ông nhìn mâm cơm của mình và nhớ lại mâm cơm của 50 năm trước. Không có sườn nướng, không có cá hồi áp chảo, không có món xào ba màu. Chỉ có nồi cá kho, đĩa rau luộc, bát canh mồng tơi. Nhưng cả nhà ngồi sát nhau, gắp cho nhau từng miếng, kể chuyện đồng áng, chuyện học hành, chuyện hàng xóm.
Ngày ấy nghèo, nhưng ấm.
- Vì sao bữa cơm ngày nay thịnh soạn hơn nhưng lại ít thân mật hơn?
Nhịp sống hiện đại làm tan vỡ “giờ ăn chung”
• Công việc kéo dài đến tối.
• Trẻ con học thêm, học nhạc, đi bơi hoặc chơi thể thao, dán mắt vào game điện tử
• Người lớn bận rộn, căng thẳng, mệt mỏi.
Các nhà nghiên cứu xã hội học gọi đây là “fragmented mealtime” - bữa ăn bị chia nhỏ, không còn đồng bộ. Khi thời gian không trùng nhau, bữa cơm chung tự nhiên biến mất.
Sự dư dả vật chất thay đổi vai trò của bữa ăn Ngày xưa, bữa cơm là trung tâm của gia đình vì đó là lúc hiếm hoi mọi người được nghỉ ngơi và gặp nhau.
Ngày nay, thức ăn chỉ là một phần nhỏ trong vô số lựa chọn giải trí, thư giãn, giao tiếp.
Khi thức ăn không còn là “điểm hẹn duy nhất”, giá trị tinh thần của nó giảm đi.
Công nghệ chen vào bàn ăn
Nhiều nghiên cứu tâm lý cho thấy chỉ cần một chiếc điện thoại đặt trên bàn cũng đủ làm giảm chất lượng giao tiếp và sự kết nối cảm xúc giữa các thành viên gia đình.
Người ta ăn nhưng không nhìn nhau.
Ngồi cùng bàn nhưng tâm trí ở nơi khác.
Gia đình hạt nhân thu nhỏ
Ngày xưa, ba thế hệ sống chung. Ngày nay, mỗi gia đình chỉ còn 2 - 4 người.
Ít người → ít câu chuyện → ít sự gắn kết.
- Khoa học nói gì về một bữa ăn hạnh phúc?
Các nghiên cứu tâm lý - xã hội trong 20 năm qua đều chỉ ra rằng:
• Gia đình ăn chung ít nhất 4 lần/tuần có mức độ hài lòng cuộc sống cao hơn, trẻ em ít stress hơn, người lớn tuổi ít trầm cảm hơn.
• Ăn cùng nhau làm tăng oxytocin, hormone gắn kết, giúp giảm lo âu và tăng cảm giác an toàn.
• Nhai chậm và ăn trong không khí thư giãn giúp hệ tiêu hóa hoạt động tốt hơn, giảm nguy cơ rối loạn tiêu hóa và cải thiện giấc ngủ.
• Bữa ăn có yếu tố trò chuyện giúp giảm cortisol (hormone căng thẳng), cải thiện sức khỏe tim mạch và giảm nguy cơ tăng huyết áp.
Y khoa hiện đại gọi đây là “social nutrition” - dinh dưỡng xã hội.
Không phải chỉ có protein, vitamin, chất xơ mới nuôi cơ thể.
Sự hiện diện của người thân cũng là một dạng dinh dưỡng.
- Vậy bữa cơm nào mới là bữa cơm hạnh phúc?
Không phải bữa cơm nhiều món.
Không phải bữa cơm đắt tiền.
Không phải bữa cơm “đúng chuẩn dinh dưỡng”.
Một bữa cơm hạnh phúc là bữa cơm có người để ăn cùng.
Là bữa cơm mà:
• Có người hỏi “Hôm nay mẹ mệt không?”
• Có người kể “Con gặp chuyện vui ở chỗ làm.”
• Có tiếng cười, tiếng chén bát chạm nhau, tiếng trẻ con tranh nhau đùi gà rán.
• Có sự hiện diện trọn vẹn, không bị chia sẻ bởi điện thoại hay công việc.
Khoa học gọi đó là “communal eating”.
Người già gọi đó là “quây quần”.
Còn ông lão 70 tuổi gọi đó là “hạnh phúc”.
Ông lão ngồi đó, đôi đũa khựng lại giữa không trung, như thể một mùi hương rất xa xưa vừa len vào căn bếp nhỏ. Nó không phải mùi cá kho tiêu đang sôi lục bục trên bếp, cũng không phải mùi rau muống luộc thoang thoảng. Đó là mùi của ký ức — thứ hương vị mà càng già, người ta càng dễ bị đánh gục bởi nó.
- Ký ức ùa về như một thước phim cũ
Ông nhớ rất rõ những buổi chiều năm nào, khi mặt trời còn chưa tắt hẳn sau lũy tre, cả nhà đã í ới gọi nhau về ăn cơm. Cha ông ngồi đầu bàn, dáng người gầy nhưng ánh mắt lúc nào cũng ấm. Mẹ ông thì tất bật múc canh, gắp cá, miệng không ngừng nhắc: “Ăn đi cho nóng, để nguội là không ngon đâu con.”
Lũ trẻ - trong đó có ông - tranh nhau kể chuyện trường lớp, chuyện đánh bi, chuyện con gà mái vừa đẻ trứng. Mỗi câu chuyện đều khiến cả nhà cười nghiêng ngả. Bữa cơm nghèo, nhưng tiếng cười thì giàu. Mỗi người một đôi đũa, nhưng chung một
nhịp tim.
Ông nhớ cái cảm giác được cha gắp cho miếng cá ngon nhất. Nhớ bàn tay mẹ thoăn thoắt xới cơm, đôi mắt hiền nhìn từng đứa con ăn uống. Nhớ cả tiếng muỗi vo ve ngoài hiên, tiếng chó sủa xa xa - những âm thanh bình dị mà giờ đây, nghĩ lại thôi
cũng đủ làm mắt ông cay.
- Trở về hiện tại: hai bóng người già bên mâm cơm rộng
Giờ đây, ông và vợ ngồi đối diện nhau. Căn nhà rộng, nhưng mâm cơm thì nhỏ. Không phải vì thiếu thức ăn - mà vì thiếu người.
Con cái ông thương cha mẹ, nhưng mỗi đứa một lịch trình. Đứa ăn ngoài, đứa ăn vội, đứa ăn muộn. Có hôm, ông bưng mâm cơm ra bàn, ngồi chờ. Chờ mãi. Rồi lại lặng lẽ ăn trước, vì để lâu đồ ăn nguội. Vợ ông nhìn ông, ánh mắt buồn mà không
nói. Cả hai đều hiểu, nhưng không ai muốn làm con cái áy náy.
Có những tối, ông nghe tiếng cửa mở. Một đứa con bước vào, mệt mỏi, chỉ kịp nói: “Con ăn rồi ba mẹ ơi.” Rồi đóng cửa phòng. Ông nhìn theo, lòng hụt hẫng như ai vừa lấy mất một phần của bữa cơm.
Ông tự hỏi: Tại sao ngày xưa nghèo mà vui? Còn bây giờ đủ đầy mà buồn?
Là do thời đại đổi thay? Hay do lòng người không còn đủ chậm, đủ thương, đủ dành thời gian cho nhau?
- Nỗi buồn gặm nhấm tâm hồn người già
Nỗi buồn của ông không ồn ào. Nó lặng lẽ như bóng chiều, như tiếng muỗng chạm vào chén trong căn bếp vắng. Nó không làm ông khóc, nhưng làm ông thở dài. Không làm ông giận, nhưng làm ông thấy mình… thừa.
Ông không trách con cái. Ông hiểu chúng phải chạy theo cuộc sống, phải lo cơm áo, phải bon chen giữa một thời đại mà mọi thứ đều nhanh hơn, gấp hơn, mệt hơn. Nhưng hiểu là một chuyện, còn nỗi buồn thì vẫn ở đó - như một vết xước nhỏ nhưng dai dẳng.
Ông nhìn vợ. Bà cũng già rồi. Bà cũng nhớ tiếng cười của con cháu. Bà cũng từng là người mẹ tất bật nấu nướng cho cả nhà đông đúc. Giờ bà chỉ còn hai cái chén, hai đôi đũa. Bà không nói, nhưng ông biết bà buồn. Buồn theo cách của một người mẹ đã quen hy sinh, quen chịu đựng, quen giấu nỗi lòng sau nụ cười.
- Ông tự hỏi: lỗi ở thời đại hay ở lòng người?
Có những đêm, ông nằm trằn trọc, nghĩ mãi về câu hỏi ấy.
• Thời đại thay đổi, con người bận rộn hơn.
• Công nghệ chen vào mọi khoảnh khắc.
• Gia đình thu nhỏ, mỗi người một nhịp sống.
Nhưng liệu đó có phải là lý do thật sự? Hay là vì người ta không còn coi bữa cơm là một nghi lễ thiêng liêng?
Không còn xem việc ngồi lại bên nhau là một phần của yêu thương?
Không còn hiểu rằng hạnh phúc đôi khi chỉ là cùng ăn một bữa cơm?
Ông nhớ một nghiên cứu mà đứa cháu từng kể: những gia đình ăn chung ít nhất ba lần mỗi tuần có mức độ hạnh phúc cao hơn, trẻ em ít lo âu hơn, người lớn tuổi ít trầm cảm hơn. Bác sĩ tâm thần còn nói rằng bữa ăn chung giúp giảm hormone căng
thẳng, tăng oxytocin — thứ hormone của sự gắn kết.
Ông nghe mà bật cười:
“Thì ra khoa học bây giờ mới chứng minh điều mà người xưa đã biết từ lâu.”
Lời tâm sự của ông - nhẹ như gió, mà buồn như chiều
“Tôi không mong con cái bỏ hết mọi thứ để ăn với tôi mỗi ngày. Tôi chỉ mong đôi khi, cả nhà ngồi lại, không vội vàng, không điện thoại, không chơi game.
Tôi mong được nghe tiếng cười của chúng, được thấy chúng gắp cho nhau miếng ăn, được cảm nhận hơi ấm của gia đình - thứ hơi ấm mà tôi đã từng có, từng giữ, từng trân trọng.
Bây giờ tôi già rồi. Tôi không cần nhiều. Chỉ cần một bữa cơm có đủ người. Vì thức ăn ngon chỉ làm vui cái miệng. Còn người ngồi cạnh mới làm ấm được cái lòng.”
D. Đ. (viết riêng cho Dân Việt News)
