LÀM THẾ NÀO GIÚP TRẺ PHÁT TRIỂN TRÍ TUỆ TỐI ƯU ?
Người Việt thường nói “Cha mẹ sanh con, Trời sanh tánh” để trao phần khó cho Ông Trời trong trách nhiệm gây dựng một con trẻ nên người. Đồng thời, “Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà”, và ông bố thì được định hình qua câu “Con giống cha là nhà có phúc” - mặc dầu chưa hiểu “ất, giáp” gì về ông bố đó. Tốt, xấu ra sao? Biếng nhác hay siêng năng thế nào? Khôn ngoan hoặc khù khơ như rứa?
Thời đại nay có phần khác xa. Vợ chồng kết hợp chung lo cho con cái nên vấn đề đặt ra là giúp trẻ phát triển trí tuệ.
THẾ NÀO LÀ TRÍ TUỆ?
Trí tuệ không chỉ là “thông minh” hay “giỏi học”. Trí tuệ là khả năng hiểu, suy nghĩ, học hỏi, ghi nhớ, giải quyết vấn đề và thích nghi với cuộc sống. Nó bao gồm nhiều khía cạnh:
• Trí tuệ nhận thức (IQ) có khả năng tư duy, suy luận, ghi nhớ và giải quyết.
• Trí tuệ cảm xúc (EQ) giữ vai trò giao tiếp, hợp tác và điều chỉnh hành vi.
• Trí tuệ xã hội biểu lộ ứng xử, khả năng hòa nhập và nhạy cảm với bối cảnh.
• Trí tuệ sáng tạo giàu tưởng tượng, tìm ra cách làm mới và linh hoạt trước vấn đề.
• Trí tuệ thực tế biết áp dụng kiến thức vào đời sống, tự lập và ra quyết định.
Trí tuệ là một hệ thống tổng hợp, không phải một con số.
TRÍ TUỆ VÀ CUỘC SỐNG
Ảnh hưởng của trí tuệ rất sâu và rộng, gần như chạm vào mọi mặt của cuộc sống.
Người có trí tuệ phát triển tốt thường học nhanh, hiểu vấn đề sâu, giải quyết tình huống hiệu quả, dễ thích nghi với môi trường mới… hơn người bình thường.
Trong quan hệ xã hội, trí tuệ cảm xúc và xã hội tốt tất nhiên dễ dàng giao tiếp , giữ được các mối quan hệ bền vững, tránh xung đột không cần thiết, tạo được thiện cảm và sự tin tưởng.
Nhờ trí tuệ sáng suốt nên hiểu và quản lý cảm xúc dễ dàng, giảm căng thẳng, tăng khả năng phục hồi sau khó khăn.
Người có trí tuệ vững vàng ra quyết định và định hướng cuộc đời không khó vì họ biết đặt mục tiêu, biết đánh giá rủi ro, có chọn lựa sáng suốt và ít bị cuốn theo cảm xúc nhất thời.
Cuối cùng, trí tuệ giúp chúng ta sống sống chủ động, tự lập, tự tin và tìm thấy ý nghĩa trong cuộc sống để tạo một cuộc sống có chất lượng.
Nói một cách dễ hiều, trí tuệ là khả năng hiểu mình, hiểu người, hiểu đời - và sống hài hòa với tất cả những điều đó.
NHẬN ĐỊNH CHẬM PHÁT TRIỂN TRÍ TUỆ
Là cha mẹ nào cũng muốn con mình giỏi. Muốn thế nên biết nhận định về chậm phát triển nơi trẻ để kịp thời giúp
con cải thiện.
- Chậm đạt các mốc phát triển
• Biết lật, bò, đi, nói… muộn hơn nhiều so với trẻ cùng tuổi.
• Khả năng tự chăm sóc (ăn, mặc đồ, vệ sinh) chậm hơn đáng kể.
- Khó khăn về ngôn ngữ
• Ít bập bẹ, ít nói, hoặc nói rất muộn.
• Khó hiểu lời nói của trẻ dù đã qua tuổi tập nói.
• Khó ghép câu, khó diễn đạt nhu cầu.
- Hạn chế trong suy nghĩ và giải quyết vấn đề
• Khó hiểu khái niệm đơn giản (màu sắc, số lượng, kích thước).
• Khó làm theo hướng dẫn 1–2 bước.
• Gặp khó khăn khi chơi các trò đòi hỏi suy nghĩ (xếp hình, phân loại).
- Khó khăn trong tương tác xã hội
• Ít giao tiếp mắt, ít phản ứng khi gọi tên.
• Ít chơi với bạn, thích chơi một mình.
• Khó hiểu cảm xúc của người khác.
- Khó khăn trong học tập
• Tiếp thu chậm, cần lặp lại nhiều lần.
• Khó ghi nhớ thông tin đơn giản.
• Gặp khó khăn khi học chữ, số, hoặc kỹ năng mới.
- Một số hành vi đi kèm
• Dễ bị quá tải, khó thích nghi với thay đổi.
• Khó tập trung trong thời gian dài.
• Một số trẻ có hành vi lặp lại hoặc cách chơi không giống trẻ cùng tuổi.
Điều quan trọng cần nhớ
• Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng, nên một dấu hiệu đơn lẻ không nói lên điều gì.
• Chậm một chút không đồng nghĩa với chậm phát triển trí tuệ.
• Chỉ chuyên gia mới có thể đánh giá chính xác.
• Can thiệp sớm luôn mang lại lợi ích lớn cho trẻ.
GIÚP TRẺ PHÁT TRIỂN TRÍ TUỆ
Sau khi nhận định được về khả năng hiểu biết, ứng xử, nói năng và giao tiếp của trẻ (có thể do chính cha mẹ nhìn thấy hay do chuyên gia phát hiện), chúng ta có thể giúp con phát triển trí tuệ.
Trí tuệ không phải thứ tự nhiên lớn lên một mình - nó được nuôi dưỡng mỗi ngày qua cách cha mẹ tương tác, tạo môi trường, và đồng hành cùng con. Dưới đây là một bức tranh đầy đủ, thực tế và dễ áp dụng.
- Tạo môi trường giàu ngôn ngữ
• Trò chuyện với con mỗi ngày, kể cả khi con còn rất nhỏ.
• Đọc sách cùng con, đặt câu hỏi mở (“Con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra tiếp?”).
• Khuyến khích con diễn đạt suy nghĩ bằng lời, không sửa quá nhiều khiến con mất tự tin.
Ngôn ngữ là nền tảng của tư duy. Trẻ càng nghe – nói nhiều, não càng phát triển mạnh.
- Khuyến khích khám phá và đặt câu hỏi
• Trả lời câu hỏi “vì sao” của trẻ bằng sự kiên nhẫn.
• Cho trẻ thử nghiệm: pha màu, trồng cây, quan sát côntrùng.
• Không vội vàng đưa đáp án; đôi khi chỉ cần hỏi lại: “Con nghĩ sao?”
Nên nhớ, trẻ học bằng tò mò. Khi được khuyến khích suy nghĩ, não hình thành kết nối mới.
- Nuôi dưỡng sáng tạo
• Cho trẻ vẽ, nặn, cắt dán, chơi nhạc cụ đơn giản.
• Không ép trẻ vẽ “đúng mẫu”.
• Tạo không gian để trẻ tưởng tượng và kể câu chuyện của riêng mình.
Sáng tạo giúp trẻ linh hoạt suy nghĩ, tăng khả năng giải quyết vấn đề.
- Chơi các trò kích thích trí não
• Xếp hình, lego, mê cung, tìm điểm khác nhau.
• Trò chơi trí nhớ, phân loại, ghép cặp.
• Trò chơi chiến lược đơn giản như caro, cờ cá ngựa.
Những trò chơi này rèn logic, khả năng tập trung và trí nhớ làm việc.
- Tăng cường vận động
• Cho trẻ chạy nhảy, leo trèo, nhảy dây, chơi bóng.
• Rèn vận động tinh: gấp giấy, xâu hạt, cài nút áo.
Vận động giúp não phát triển mạnh mẽ, tăng khả năng tập trung và điều tiết cảm xúc.
- Dạy trẻ nhận biết và quản lý cảm xúc
• Giúp trẻ gọi tên cảm xúc: vui, buồn, giận, sợ.
• Hướng dẫn cách bình tĩnh: hít thở, đếm số, ôm nhẹ.
• Làm gương trong cách xử lý cảm xúc của chính cha mẹ.
EQ cao giúp trẻ học tốt hơn, hòa nhập tốt hơn và tự tin hơn.
- Tạo thói quen sinh hoạt lành mạnh
• Ngủ đủ giấc, ăn uống cân bằng, hạn chế đường và đồ chiên.
• Giảm thời gian màn hình, tăng thời gian chơi thực tế.
• Giữ lịch sinh hoạt đều đặn.
Não trẻ cần năng lượng và nhịp sinh học ổn định để phát triển tối ưu.
- Cha mẹ / ông bà đồng hành, không áp lực
• Khen nỗ lực, không chỉ khen kết quả.
• Tôn trọng nhịp phát triển riêng của con.
• Tạo cảm giác an toàn để con dám thử, dám sai.
Trẻ phát triển tốt nhất khi cảm thấy được yêu thương và tin tưởng.
Tin rằng những điều trên đây giúp các bậc cha mẹ sắp có em bé hay đang có con dưới 6 tuổi hoặc ông bà có cháu nhỏ một bức tranh tổng thể về việc giúp cho các em phát triển trí tuệ tốt – lớn lên đóng góp tích cực trong
cộng đồng Vie65ttre6n xứ sở Kangaroo này.
(Viết riêng cho Dân Việt News)
