Tui kể thiệt nghen, hồi đó tui tưởng mình khôn lắm, ai nói gì cũng cười, ai làm gì cũng tin, nghĩ bụng “người ta nói thiệt chớ ai rảnh nói dối”. Ai dè, đời choảng tui một “chày té phở” nhớ hoài – đó là bị một người giả dối và một người giả hình chơi cho một vố, mà tới giờ nghĩ lại vẫn thấy vừa tức vừa buồn cười. Nên hôm ni, tui - một bà trung niên đất Thần Kinh - xin kể chút tâm sự về hai hạng người này, coi thử họ khác nhau ra răng, từ mô mà ra,
và làm răng để mình khỏi biến thành họ.
- Giả dối – cái mặt nạ trơn tru
Người giả dối là người nói một đằng, làm một nẻo. Họ biết rõ điều họ nói không thật, nhưng vẫn nói, vì lợi, vì danh, vì muốn người ta tin. Giả dối là cái mặt nạ trơn tru, bóng loáng, đeo vô là thấy dễ thương, tháo ra thì thấy trơ trẽn. Trong Kinh Thánh, Chúa Giê-su có nói: “Ma quỷ là cha của sự dối trá.” Câu ni nghe rợn mà đúng lắm. Người giả dối không cần phải ác, nhưng họ gieo cái ác bằng cách làm cho người khác mất niềm tin. Một lời nói dối có thể làm đổ vỡ cả một mối quan hệ, một cộng đồng, thậm chí một quốc gia.
Trong văn học, ta gặp Tào Tháo – “thà ta phụ người chớ để người phụ ta”. Cái giả dối của ông không chỉ là lời nói, mà là cả một triết lý sống: lấy mưu mẹo làm đạo. Còn trong đời thường, người giả dối hay có vẻ “ngọt như mía lùi”, nói năng khéo léo, mắt nhìn thẳng, miệng cười tươi, nhưng lòng thì tính toán từng ly.
- Giả hình – cái mặt nạ đạo đức
Còn người giả hình – ôi thôi, đáng sợ hơn. Giả hình là giả làm người tốt, người đạo đức, người nhân nghĩa, trong khi lòng đầy mưu mô. Trong Kinh Thánh, Chúa gọi họ là “những mồ mả tô vôi”: bên ngoài trắng trẻo, bên trong đầy xương rữa. Người giả hình không chỉ dối người khác, mà còn dối chính mình. Họ tin rằng chỉ cần diễn cho giỏi là thành thật. Họ khoác áo thánh thiện để che cái tâm đen.
Trong lịch sử, ta thấy nhiều kẻ giả hình đội lốt “cứu dân, cứu nước” nhưng thực ra chỉ cứu mình. Trong văn chương, Nguyễn Du từng viết: “Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.” Người giả hình thì ngược lại – họ có tài diễn
tâm, nhưng không có tâm thật.
- Khác nhau ra sao?
Giả dối là nói sai sự thật, giả hình là sống sai bản chất. Người giả dối có thể chỉ nói dối một lần, vì sợ, vì lợi, vì thoát thân. Còn người giả hình là cả một hệ thống sống – họ dựng lên một sân khấu, tự mình làm đạo diễn, diễn viên, khán giả. Giả dối là hành vi; giả hình là bản chất. Một người giả dối có thể hối hận, nhưng người giả hình
thì thường không biết mình sai, vì họ tin vai diễn của họ là thật.
- Tại sao lại có hạng người này?
Tui nghĩ, có hai nguồn: tự họ nảy sanh và do đời làm nên.
• Tự họ nảy sanh: Có người sinh ra đã thích được khen, thích được trọng, nên họ học cách làm cho người khác tin mình tốt. Họ sợ bị chê, sợ bị lộ yếu điểm, nên dựng lên lớp vỏ. Giống như con tắc kè, đổi màu để sống sót.
• Do đời làm nên: Có người từng bị tổn thương, từng bị phản bội, nên họ học cách “giả” để phòng thân. Đời dạy họ rằng thật thà thì thiệt thòi, nên họ chọn giả. Nhưng càng giả, càng cô đơn. Vì không ai thật lòng với người không thật.
- Làm sao nhận ra họ?
Khó lắm nghen, vì họ giỏi diễn. Nhưng có vài dấu hiệu:
• Người giả dối thường nói nhiều, hứa nhiều, nhưng ít làm. Họ hay nói “tin tui đi”, mà chính họ không tin ai.
• Người giả hình thì hay phán xét người khác, lấy đạo đức làm thước đo, nhưng không bao giờ soi lại mình. Họ thích đứng trên bục giảng, nhưng không bao giờ chịu ngồi dưới ghế học.
Cứ để ý lúc họ không biết bị quan sát - khi không có ai nhìn, họ có còn tử tế không? Người thật thì tử tế cả khi không ai thấy. Người giả thì chỉ tử tế khi có khán giả.
- Nên giao thiệp ra sao?
Tui nói thiệt, tránh được thì tránh. Nhưng đời không cho mình chọn hết. Có khi họ là đồng nghiệp, là họ hàng, là người mình từng thương. Vậy thì phải tỉnh táo. Đừng ghét, nhưng đừng tin quá. Giữ khoảng cách như giữ lửa – đủ ấm mà không cháy. Đừng vạch mặt họ giữa chợ, vì người giả hình giỏi biến mình thành nạn nhân. Cứ để thời gian làm việc của nó – mặt nạ nào cũng có ngày rách.
- Làm sao để mình không thành họ?
Tui học được sau cú “té phở” rằng, thật thà không phải là ngu, mà là dũng cảm. Giữ lòng ngay thẳng trong một thế giới cong queo là một dạng anh hùng. Mỗi khi muốn nói dối cho dễ, tui tự hỏi: “Mình có muốn người khác nói dối với mình không?” Mỗi khi thấy ai giả hình, tui soi lại: “Mình có đang diễn không?” Tự soi là liều thuốc giải độc cho tâm giả.
Người Huế hay nói: “Thật thì thua thiệt, giả thì được lời.” Nhưng lời đó ngắn hạn thôi. Giả dối và giả hình như hai con rắn – một con cắn người khác, một con cắn chính mình. Sống thật thì có thể bị đau, nhưng ít ra mình ngủ ngon.
- Vài điển tích để nhớ
• Trong Kinh Thánh, Phi-e-rơ từng chối Chúa ba lần – đó là giả dối vì sợ. Nhưng ông hối hận, khóc, và được tha. Còn Pha-ra-si – những người giả hình, khoe đạo đức mà không có lòng thương – bị Chúa quở trách nặng nề.
• Trong “Truyện Kiều”, Tú Bà là giả hình – miệng nói “giúp người”, tay đẩy Kiều vào lầu xanh.
• Trong lịch sử Việt Nam, ta có những kẻ “trung thần giả” – ngoài miệng trung, trong lòng phản. Họ tồn tại nhờ diễn, nhưng lịch sử không bao giờ tha.
- Lời kết
Giả dối và giả hình, nói cho vui, là hai anh em sinh đôi – một đứa chuyên nói xạo, một đứa chuyên diễn sâu. Cả hai đều thích ánh đèn sân khấu, nhưng sợ ánh sáng thật. Còn tui, sau khi bị “choảng cho một chày té phở”, giờ chỉ muốn sống đơn giản: ai thật thì chơi, ai giả thì cười xã giao rồi đi. Đời ngắn, đừng phí thời gian cho người đeo mặt nạ.
Nếu có ai hỏi: “Bà có sợ gặp lại người giả dối, giả hình không?” – tui nói: “Không sợ, chỉ ngán thôi.” Vì gặp họ cũng như gặp mưa dầm – không chết, nhưng lạnh lâu. Mà thôi, mưa rồi cũng tạnh, mặt nạ rồi cũng rơi. Còn người thật thì vẫn cười, vẫn sống, vẫn thương – không cần giả, không cần hình.
Giả dối là nói sai sự thật; giả hình là sống sai bản chất. Cả hai đều làm méo mó tình thương và niềm tin. Họ có thể do đời làm nên, nhưng cũng có thể tự chọn. Nhận ra họ bằng mắt tinh và lòng ngay. Giao thiệp bằng tỉnh táo. Và để không thành họ – chỉ cần giữ một điều: thật với lòng mình. Vì người thật, dù bị té phở, vẫn đứng dậy được.
BBT Dân Việt News
