Dù một con người có thể thay đổi gần như toàn bộ vẻ ngoài và lối sống của mình, DNA vẫn giữ lại một lớp căn tính sâu nhất, không thể xoá bỏ. Điều này tạo nên một nghịch lý thú vị: ta có thể rời xa truyền thống, văn hoá, ngôn ngữ, thậm chí cả cộng đồng gốc, nhưng không thể xoá sạch dấu vết sinh học về nơi mình đến.
Bài viết dưới đây đi sâu vào câu hỏi: liệu một người có thể “bỏ nguồn gốc” hay chỉ có thể quên nó? Và xã hội có tôn quý người từ bỏ nguồn gốc của mình không?
Sinh học: Lớp gốc rễ không thể tách rời
Các nghiên cứu về di truyền và căn tính cho thấy DNA là một dạng “ký ức sinh học” mang tính bền vững, không bị thay đổi bởi môi trường sống hay lựa chọn cá nhân. Anders Nordgren phân tích rằng căn tính có nhiều tầng: căn tính cá nhân, căn tính xã hội và căn tính sinh học; trong đó căn tính sinh học là lớp nền tảng, không thể thay đổi dù con người có thay đổi cách sống hay cách nhìn nhận bản thân.
Điều này có nghĩa: một người có thể đổi tên, đổi quốc tịch, đổi màu tóc, thậm chí đổi cả màu da bằng công nghệ thẩm mỹ (chẳng hạn như Michael Jackson), nhưng không thể đổi DNA. Các xét nghiệm di truyền vẫn chỉ ra tổ tiên của họ thuộc về đâu, họ mang những đặc điểm di truyền nào, và họ thuộc về nhóm người nào trong lịch sử tiến hoá.
Văn hoá: Lớp vỏ có thể thay đổi
Trái ngược với sự bền vững của DNA, căn tính văn hoá lại linh hoạt và dễ biến đổi. Quá trình này được gọi là acculturation – sự thích nghi văn hoá khi con người tiếp xúc hoặc di cư sang môi trường mới. Nghiên cứu của Colleen Ward và Ágnes Szabó cho thấy acculturation có thể làm thay đổi niềm tin, hành vi, giá trị và thậm chí cả cảm giác thuộc về của một cá nhân.
Một người có thể:
• Ngừng nói tiếng mẹ đẻ
• Từ bỏ phong tục truyền thống
• Theo lối sống, tôn giáo, chuẩn mực xã hội mới
• Hoà nhập hoàn toàn vào cộng đồng mới
Và theo thời gian, họ có thể không còn cảm thấy mình thuộc về nguồn gốc cũ nữa.
Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc họ “mất gốc”. Họ chỉ đánh mất ký ức văn hoá, chứ không đánh mất căn tính sinh học.
Khi văn hoá và di truyền tương tác
Một số nghiên cứu hiện đại về tiến hoá văn hoá – di truyền cho thấy văn hoá có thể ảnh hưởng đến cách các đặc điểm di truyền được biểu hiện, nhưng không thể thay đổi bản thân gene. Uchiyama, Spicer và Muthukrishna chỉ ra rằng văn hoá có thể làm thay đổi cách ta đo lường tính di truyền của các đặc điểm, nhưng không thể xoá bỏ nền tảng di truyền.
Điều này củng cố luận điểm: Con người có thể thay đổi văn hoá, nhưng không thể thay đổi nguồn gốc sinh học.
Người “bỏ nguồn gốc”: họ là ai?
Trong lịch sử và xã hội hiện đại, có nhiều kiểu người “rời bỏ nguồn gốc”:
• Người di cư muốn hoà nhập hoàn toàn vào xã hội mới
• Người bị kỳ thị muốn thoát khỏi căn tính gốc
• Người theo đuổi phong cách sống toàn cầu, không muốn bị ràng buộc bởi truyền thống
• Người chủ động phủ nhận quá khứ gia đình hoặc dân tộc
Những người này có thể thay đổi mọi thứ bên ngoài: ngôn ngữ, phong tục, tôn giáo, thẩm mỹ, thậm chí cả tên họ. Nhưng họ không thể xoá bỏ sự thật rằng họ sinh ra từ một dòng tổ tiên cụ thể.
Có thực sự tách rời được nguồn gốc?
Nếu xét theo ba tầng căn tính:
- Sinh học: Không thể tách rời. DNA vẫn giữ nguyên.
- Văn hoá: Có thể thay đổi hoàn toàn. Một người có thể trở thành “người mới” theo nghĩa văn hoá.
- Xã hội: Tùy vào cách xã hội nhìn nhận họ. Một người có thể được cộng đồng mới chấp nhận như “người của họ”, nhưng cũng có thể bị xem là “không thuộc về nơi nào”.
Nghiên cứu về di cư và biến đổi văn hoá của Alex Mesoudi cho thấy di cư làm giảm sự khác biệt di truyền giữa các nhóm, nhưng không xoá bỏ sự khác biệt văn hoá; ngược lại, văn hoá mới có thể thay thế văn hoá cũ trong một hoặc hai thế hệ.
Điều này cho thấy: Một người có thể quên nguồn gốc văn hoá, nhưng không thể xoá nguồn gốc sinh học.
Người bỏ nguồn gốc có được tôn quý không?
Câu hỏi này phụ thuộc vào bối cảnh xã hội và giá trị của từng cộng đồng.
- Những nơi coi trọng cá nhân
Người tự xây dựng căn tính mới có thể được xem là mạnh mẽ, độc lập, tự do lựa chọn cuộc đời mình.
- Những nơi coi trọng truyền thống
Người từ bỏ nguồn gốc có thể bị xem là “phản bội”, “mất gốc”, hoặc “không biết ơn tổ tiên”.
Trong nghiên cứu xã hội học, không có bằng chứng cho thấy việc bỏ nguồn gốc làm giảm giá trị đạo đức hay phẩm chất của một người.
Tuy nhiên, nghiên cứu về genetic essentialism cho thấy nhiều xã hội vẫn vô thức gán giá trị cho nguồn gốc di truyền, dẫn đến việc đánh giá con người dựa trên “gốc gác” hơn là hành vi hay lựa chọn của họ. Điều này có nghĩa: Dù muốn hay không, nguồn gốc vẫn ảnh hưởng đến cách người khác nhìn nhận ta.
Vậy “mất gốc” có thật không?
Tùy theo cách mình hiểu “gốc” là:
• Văn hoá → Có thể mất.
• Ký ức gia đình → Có thể phai.
• Ngôn ngữ → Có thể quên.
• Phong tục → Có thể bỏ.
• Căn tính xã hội → Có thể thay đổi.
• Căn tính sinh học → Không thể mất.
Vì vậy, “mất gốc” chỉ đúng ở tầng văn hoá – xã hội, chứ không đúng ở tầng sinh học.
Một người có thể sống cả đời như thể họ thuộc về một dân tộc khác, nhưng cơ thể họ vẫn mang câu chuyện của tổ tiên.
Như vậy, điều quan trọng không phải là ta có giữ hay bỏ nguồn gốc, mà là:
• Ta có hiểu được hành trình của mình không
• Ta có tôn trọng sự đa dạng của con người không
• Ta có sống chân thật với lựa chọn của mình không
Nguồn gốc không phải xiềng xích. Nó là một phần của câu chuyện lớn hơn mà mỗi người có quyền viết tiếp theo cách riêng.
BBT Dân Việt News
