Trong nhiều thập niên, đua ngựa được xem là “môn thể thao của các vị vua”, là niềm tự hào văn hóa và là ngành công nghiệp giải trí – cá cược trị giá hàng tỷ đô la của Úc. Nhưng đằng sau những chiếc mũ lông vũ rực rỡ tại Flemington, những ly champagne nâng lên trong Melbourne Cup Carnival, là một sự thật mà xã hội Úc ngày càng khó làm ngơ: những con ngựa gục ngã nhiều hơn bao giờ hết.

Theo báo cáo Deathwatch của Coalition for the Protection of Racehorses (CPR), mùa giải 2024–2025 ghi nhận 175 con ngựa thiệt mạng – con số cao nhất kể từ khi thống kê bắt đầu. Trung bình mỗi 2–3 ngày lại có một con
ngựa “ra đi” trên đường đua hoặc trong quá trình luyện tập. Những cái chết ấy không ồn ào, không được truyền hình trực tiếp, nhưng chúng là cái giá thật sự của một ngành công nghiệp hào nhoáng.

- Khi tên tuổi của ngựa chỉ được nhắc đến lúc… giã từ

Người Úc có thể không nhớ hết những con ngựa từng vô địch, nhưng họ nhớ rất rõ những cái tên đã ngã xuống trong Melbourne Cup – giải đua được quảng bá là “The Race That Stops a Nation”.
• Anthony Van Dyck (2020) – gãy chân, phải euthanise ngay tại trường đua.
• Cliffsofmoher (2018) – gãy vai, chết chỉ vài phút sau khi xuất phát.
• Regal Monarch (2016) – té ngã, chấn thương không thể cứu chữa.
• Red Cadeaux (2015) – gãy chân trái, chết sau nhiều tuần điều trị.
• Admire Rakti (2014) – suy tim, sụp đổ trong chuồng sau khi về đích.
• Araldo (2014) – hoảng loạn vì khán giả, đâm vào hàng rào và gãy chân.
• Verema (2013) – gãy xương chân, bị euthanise ngay trên đường đua.

Đó chỉ là phần nổi của tảng băng. Hàng trăm con ngựa khác thiệt mạng trong các giải đua nhỏ, trong luyện tập, trong vận chuyển hoặc bị loại bỏ khi không còn giá trị kinh tế.

- Vì sao ngựa ra đi? Không chỉ là “tai nạn thể thao”
Những nguyên nhân tử vong được ghi nhận lặp đi lặp lại:
• Gãy chân, gãy vai, gãy xương chậu.
• Xuất huyết nội, vỡ mạch máu do quá sức.
• Suy tim sau khi chạy quá tải.
• Té ngã khi nhảy rào.
• Kiệt sức trong luyện tập hoặc vận chuyển.

Đua ngựa vượt rào (jumps racing) đặc biệt nguy hiểm, đến mức nhiều tiểu bang đã cấm hoàn toàn. Nhưng ở Victoria và South Australia, môn này vẫn tồn tại – và vẫn tiếp tục cướp đi sinh mạng ngựa.

AI HƯỞNG LỢI TỪ NGÀNH ĐUA NGỰA?
Câu trả lời không khó đoán: Đó là “con người”.
- Ngành cá cược
Đua ngựa là trụ cột của ngành cá cược Úc, mang lại hàng tỷ đô la mỗi năm.
Nhà cái thắng bất kể ngựa thắng hay thua.

- Chủ ngựa
Họ hưởng:
• Tiền thưởng.
• Giá trị thương mại của ngựa giống.
• Hợp đồng tài trợ.

- Trường đua và ban tổ chức
Họ thu lợi từ:
• Vé vào cửa.
• Bản quyền truyền hình.
• Tài trợ thương mại.
• Dịch vụ ăn uống – sự kiện.

- Ngành thời trang – du lịch – giải trí
Melbourne Cup Week là “mỏ vàng” cho:
• Khách sạn
• Nhà hàng
• Hãng thời trang
• Hãng hàng không

- Người chơi cá cược
Một số thắng lớn, nhưng phần lớn thua – và ngành đua ngựa vẫn hưởng lợi.

CÒN NGỰA – CHÚNG ĐƯỢC GÌ?
Ngựa đua được chăm sóc tốt khi còn thi đấu: thức ăn tốt, huấn luyện bài bản, bác sĩ thú y theo dõi. Nhưng đó chỉ là một nửa sự thật.

Nửa còn lại là:
• Áp lực luyện tập nặng nề.
• Nguy cơ chấn thương cao.
• Tuổi thọ ngắn hơn ngựa bình thường.
• Bị “cho ngủ” (euthanise – an tử) khi chấn thương nặng.
• Bị loại bỏ khi không còn giá trị kinh tế.

Theo CPR, số ngựa bị “wastage” – tức bị loại khỏi hệ thống đua và không được thống kê – còn lớn hơn so với số ngựa tử vong công khai.

CÔNG NGHIỆP ĐUA NGỰA TRƯỚC CÂU HỎI ĐẠO ĐỨC
Đua ngựa ở Úc tồn tại trong sự mâu thuẫn:
• Một mặt, nó là biểu tượng văn hóa, là niềm tự hào quốc gia.
• Mặt khác, nó là ngành công nghiệp dựa trên sự hy sinh của động vật.

Xã hội Úc ngày càng có ý nghĩ trái chiều:
• Một bên cho rằng đua ngựa là truyền thống, là kinh tế, là niềm vui.
• Một bên đặt câu hỏi: “Niềm vui của chúng ta có đáng để đánh đổi bằng sinh mạng của ngựa?”

Câu hỏi ấy không còn là của các nhà hoạt động bảo vệ động vật. Nó đã trở thành câu hỏi của công chúng, của báo chí, của những người từng yêu thích Melbourne Cup nhưng giờ cảm thấy áy náy khi xem một con ngựa
gục xuống.

ĐÃ ĐẾN LÚC PHẢI NHÌN THẲNG VÀO SỰ THẬT
Không ai phủ nhận giá trị kinh tế của ngànhđua ngựa. Nhưng cũng không ai có thể phủ nhận rằng:
• Số ngựa “ra đi trước tuổi” đang tăng.
• Rủi ro vẫn cao dù công nghệ thú y tiến bộ.
• Lợi ích kinh tế không được chia sẻ cho chính “vận động viên” của môn thể thao này.

Một xã hội văn minh không chỉ đo bằng GDP hay doanh thu ngành cá cược, mà còn bằng cách đối xử với những sinh vật yếu thế.

Đua ngựa không nhất thiết phải bị xóa bỏ. Nhưng nó cần thay đổi:
• Minh bạch hơn về số ngựa tử vong và số ngựa bị loại bỏ.
• Giảm số cuộc đua nguy hiểm cho ngựa, đặc biệt là đua vượt rào.
• Tăng tiêu chuẩn phúc lợi động vật.
• Xem xét lại mô hình cá cược đang đẩy ngựa vào áp lực quá mức.

Ngành đua ngựa Úc có thể tiếp tục tồn tại – nhưng chỉ khi nó chấp nhận rằng sinh mạng ngựa không phải là phụ kiện của lễ hội, mà là trung tâm của mọi quyết định.

Nếu không, ánh hào quang của Melbourne Cup sẽ mãi mãi bị phủ bóng bởi những “sự ra đi thầm lặng” trên đường đua.
BBT Dân Việt News, Tết Bính Ngọ 2026