Năm nay tôi tròn năm mươi lăm. Cái tuổi mà sáng soi gương thấy tóc bạc thì thở dài, mà tối nằm xuống lại thấy thương mình đến lạ. Người ta bảo phụ nữ tuổi này hay đa cảm, nhưng tôi nghĩ không phải. Chỉ là khi tóc bắt đầu rụng nhiều hơn mọc, khi sợi bạc chen vào sợi đen như khách không mời mà đến, ta mới hiểu: thời gian không đi bằng chân, nó đi bằng tóc.

Tôi sinh ra ở miền Bắc, trong một gia đình ba thế hệ. Từ nhỏ tôi đã mê nhìn bà ngoại chải tóc. Bà có mái tóc dài đến tận thắt lưng, đen như nước sông Đà mùa lũ. Mỗi sáng bà ngồi trước hiên, rẽ tóc thành hai dòng, chải chậm rãi như đang vuốt ve cả một đời người. Bà bảo: “Tóc là gốc của nết. Con gái mà tóc rối là lòng rối.” Tôi khi ấy chỉ cười, nghĩ bà nói quá. Giờ năm mươi lăm tuổi, tôi mới thấy bà nói đúng đến từng chữ.

Tóc của tôi ngày bé mềm như tơ non, mọc nhanh đến mức mẹ tôi phải cắt mái lưa thưa suốt. Lớn lên một chút, tóc dài ngang vai, đen và dày – cái dày mà giờ tôi chỉ còn thấy trong ảnh cũ. Người ta nói tóc mọc trung bình một phân rưỡi mỗi tháng, người khỏe thì nhanh hơn, người yếu thì chậm. Tôi thì chẳng biết mình khỏe hay yếu, chỉ biết hồi trẻ tóc tôi mọc nhanh như cỏ sau mưa, còn bây giờ thì… như cỏ mùa hạn.

Nhưng thôi, chuyện tóc của tôi để sau. Tôi muốn kể về hành trình của mái tóc người Việt – cái hành trình mà tôi đã nghe từ bà, từ mẹ, rồi tự mình chứng kiến một đoạn.

Hai trăm năm trước, phụ nữ Việt Nam đa phần để tóc dài. Dài đến mức phải búi thành búi to sau gáy, rồi vấn khăn mỏ quạ bên ngoài. Bà ngoại tôi kể: “Thời cụ cố của con, tóc dài là nết na. Con gái mà tóc ngắn là bị chê là… nổi loạn.” Đàn ông thì búi tó, quấn khăn xếp, nhìn nghiêm trang như bước ra từ tranh dân gian.

Đến thời Pháp thuộc, kiểu tóc bắt đầu thay đổi. Phụ nữ thành thị bắt đầu cắt tóc ngắn, uốn xoăn nhẹ theo kiểu phương Tây. Mẹ tôi kể hồi bà còn bé, bà nhìn thấy một cô hàng xóm cắt tóc ngắn mà cả xóm xì xào:
“Hư hỏng, đua đòi Tây.” Nhưng rồi chỉ vài năm sau, cả phố đều uốn tóc. Thời thế đổi thay nhanh như gió.

Đến thời loạn lạc, tóc lại quay về sự giản dị. Phụ nữ sau đó thường búi thấp, rẽ ngôi giữa, còn ai “sành điệu” thì uốn phi dê – cái kiểu tóc xoăn tít như mì ăn liền mà tôi từng nghĩ là đẹp nhất đời. Tôi nhớ hồi lớp 8, tôi năn nỉ mẹ cho uốn phi dê. Mẹ bảo: “Con còn bé, uốn làm gì.” Tôi giận dỗi cả tuần. Đến khi được uốn, tôi soi gương cả ngày, thấy mình như minh tinh màn bạc. Giờ nhìn lại ảnh, tôi chỉ muốn quay về quá khứ mà nhắn: “Con ơi, đừng uốn nữa, trông như tổ chim.”

Rồi đến thập niên 90, tóc xõa tự nhiên lên ngôi. Con gái để tóc dài, rẽ ngôi lệch, gió thổi là tóc bay như trong phim Hàn Quốc. Tôi cũng để tóc dài thời ấy, dài đến mức mỗi lần gội đầu là mất nửa tiếng. Nhưng đẹp thì chịu khó. Tóc dài khiến tôi thấy mình dịu dàng hơn, nữ tính hơn, và… được nhiều người để ý hơn.

Thời hiện đại thì khỏi nói. Tóc Việt Nam bây giờ đủ loại: nhuộm ombre, nhuộm khói, cắt pixie, uốn sóng nước, duỗi phồng… Có những kiểu mà tôi nhìn vào chỉ biết thốt lên: “Đẹp thì đẹp thật, nhưng chắc tốn tiền lắm.” Con gái tôi năm nay 20 tuổi, mỗi tháng đổi một kiểu tóc. Tôi hỏi: “Con không sợ hỏng tóc à?” Nó cười: “Tóc hỏng thì dưỡng lại.” Ừ thì đúng, tuổi trẻ mà, tóc hỏng còn cứu được, chứ thời gian hỏng thì chịu.

Nhưng quay lại chuyện tóc – cái thứ theo ta từ lúc đỏ hỏn đến khi bạc trắng.

Tóc mọc từ những nang nhỏ xíu dưới da đầu. Mỗi sợi tóc là một dòng đời: sinh ra, lớn lên, rồi rụng đi. Người bình thường rụng khoảng mấy chục sợi mỗi ngày. Hồi trẻ tôi chẳng để ý. Nhưng từ tuổi bốn mươi, mỗi lần chải tóc thấy sợi rơi xuống là tim tôi cũng rơi theo. Bác sĩ gia đình (GP) bảo: “Do nội tiết tố, do stress, do thiếu chất.” Tôi nghe
mà thấy đúng cả ba.

Tóc bạc thì càng khỏi nói. Người ta bảo tóc bạc do melanocyte – tế bào tạo màu – lười làm việc. Tôi thì nghĩ chúng không lười, chỉ là… mệt. Mệt vì thời gian, vì lo toan, vì những đêm mất ngủ. Năm tôi 45 tuổi, sợi bạc đầu tiên xuất hiện. Tôi nhổ ngay. Nhưng rồi nó mọc lại, kéo theo vài sợi bạn bè. Đến giờ thì tôi buông xuôi. Tóc bạc cũng đẹp theo cách của nó – như sương đọng trên mái nhà cũ.

Có người hỏi tôi: “Có cách nào ngăn tóc bạc không?” Tôi cười: “Có. Đừng già.” Còn nếu không tránh được già, thì dưỡng tóc, ăn uống đủ chất, ngủ đủ giấc, bớt lo nghĩ. Nhưng nói thì dễ, làm mới khó. Nhiều người đặt vấn đề “Tóc dài có làm phụ nữ mạnh mẽ hơn không? Như Samson trong Kinh Thánh ấy.” Tôi bảo: “Nếu tóc dài mà mạnh thì tôi đã nâng được cả bao gạo.” Samson mạnh vì lời thề tôn giáo, không phải vì tóc. Người Việt mình thì khác: tóc dài chỉ chứng minh rằng ta kiên nhẫn và chịu khó gội đầu.

Nhưng dù mạnh hay yếu, giàu hay nghèo, tóc vẫn là một phần của bản sắc. Nhìn mái tóc, người ta đoán được tuổi, đoán được tính, đoán được cả tâm trạng. Tóc rối là lòng rối – bà tôi nói đúng. Tóc gọn là lòng yên. Tóc bạc là lòng từng trải. Người Việt mình yêu tóc không chỉ vì đẹp, mà vì tóc là bản sắc.

Từ búi tóc củ hành của cha ông, khăn mỏ quạ của bà, đến mái tóc nhuộm thời thượng của giới trẻ – tất cả đều là những chương khác nhau trong cuốn sách văn hóa Việt Nam.

Và dù tóc có rụng, có bạc, có đổi kiểu theo thời, nó vẫn là người bạn trung thành nhất, đi cùng ta suốt đời.

Giờ đây, mỗi sáng tôi chải tóc, nhìn những sợi bạc xen đen, tôi không còn buồn nữa. Tôi thấy chúng đẹp theo cách của thời gian. Tôi thấy mình may mắn vì vẫn còn tóc để mà chải, để mà buộc, để mà soi gương mỉm cười.

Tóc đi cùng tôi nửa thế kỷ. Nó chứng kiến tôi lớn lên, yêu, sinh con, trải qua những ngày vui lẫn ngày buồn. Nó thay đổi theo thời đại, theo thời tiết, theo tâm trạng. Nhưng nó luôn ở đó – như một người bạn trung thành.

Và tôi tin, dù 10 năm nữa tóc tôi có bạc trắng như sương, tôi vẫn sẽ chải nó mỗi sáng, nhẹ nhàng như đang vuốt ve chính cuộc đời mình.

R. N. (viết riêng cho Dân Việt News)