Buổi tối Hà Nội, nhất là những đêm mùa đông, có một thứ âm thanh rất riêng: tiếng phách gỗ cạch cạch vang lên giữa màn sương mỏng, rồi giọng rao kéo dài như một nét chấm phá của phố phường: “Ai tẩm quất không?”

Xung quanh là những chiếc container cũ, máy móc sửa xe, động cơ, bánh xe, bình ga, những mảnh kim loại han gỉ cùng nhiều pho tượng mang dáng dấp Tây Tạng được đặt rải rác khắp khu vườn. Tất cả tạo nên một khung cảnh vừa hỗn độn, vừa huyền bí, như thể có ai đó cố tình sắp đặt một thế giới nằm giữa ranh giới của đời sống và tâm linh.

Nếu muốn hiểu một dân tộc, hãy nhìn vào món họ thường đem ra bàn ăn mỗi ngày. Với người Việt, đó là hũ dưa cải bẹ vàng ươm, chua thanh, giòn rụm. Với người Hàn, đó là kim chi đỏ rực, cay nồng, lên men mạnh mẽ như chính tính khí bán đảo Triều Tiên. Hai món tưởng chừng giống nhau - đều là rau muối chua - nhưng lại mang hai câu chuyện lịch sử, khí hậu, tâm lý và cả… vi sinh vật hoàn toàn khác nhau.

Trong bếp Việt, có hai loại người: người sợ thức ăn để qua đêm như sợ ma, và người coi chuyện đó bình thường như chuyện thở. Nhưng khoa học thì không đứng về phe nào cả – nó chỉ đứng về phía an toàn. Và an toàn, như ta biết, không phải là chuyện cảm tính, mà là chuyện nhiệt độ – thời gian – vi khuẩn.

Dẫu sống ở Úc được bảy năm rồi, tôi thú thiệt, có những chuyện về xứ sở này tôi vẫn còn… ngơ ngác như con gà mới xuống bếp. Mỗi sáng đi làm, tôi ngồi trên chuyến tàu điện tuyến T2, tay ôm ly cà phê nóng, mắt lim dim nhìn cảnh vật chạy lùi. Và sáng nào cũng vậy, tôi gặp một cặp vợ chồng người Aboriginal - dáng cao, da nâu sậm, tóc xoăn, mắt sáng - lúc nào cũng gật đầu chào tôi trước.

Tôi tên Lan. Sáu mươi tám tuổi. Sống ở Úc ba mươi lăm năm. Và nếu có một điều tôi không ngờ mình sẽ trở thành, thì đó là một người có thể nhìn vào tủ thuốc của chính mình và thấy… một bản đồ kinh tế – xã hội thu nhỏ của nước Úc. Những viên thuốc nhỏ bé ấy, tưởng như chỉ là chuyện riêng của tuổi già, thực ra phản chiếu một hệ thống y tế phức tạp, một nền kinh tế dược phẩm khổng lồ, và cả những thay đổi âm thầm trong cấu trúc dân số của một quốc gia giàu có.

Nếu ai hỏi Xuyến, 35 tuổi, rằng hạnh phúc là gì, thì chỉ cần nhìn vào nụ cười của nàng bảy năm trước trong ngày cưới là đủ hiểu. Hạnh phúc lúc ấy có tên, có hình, có hơi thở – Quân, người đàn ông mà nàng từng tin là “phiên bản hoàn hảo nhất của đàn ông trên trái đất”.

Thiện đến Úc từ năm bảy tuổi. Cái tuổi còn chưa biết nhớ quê, chưa biết thương tiếng mẹ đẻ. Lớn lên giữa trường lớp, bạn bè, công việc toàn tiếng Anh, tiếng Việt của Thiện chỉ còn là những mảnh vụn lẫn lộn: nghe được thì nghe, nói thì ú ớ, câu được câu chăng. Nhưng Thiện hiền, chăm chỉ, và có một niềm tin rất Việt Nam: có học, có nghề, có đạo đức thì rồi sẽ có gia đình hạnh phúc.

Dường như có một thói quen của nhiều người không khác những vị khách chỉ mời một vài lần, rồi ở lại rất lâu, lâu đến mức người ta quên mất rằng mình từng có thể sống mà không cần thói quen đó. Hút thuốc là một trong số ấy. Nó len lỏi qua lịch sử, bám vào văn hóa, chui vào tâm lý, và đôi khi trở thành một phần của bản sắc cá nhân – dù cái giá phải trả là sức khỏe, tuổi thọ, và đôi khi là cả cuộc đời.

Có những buổi chiều, khi nắng cuối ngày rơi xuống mái hiên như một lớp bụi vàng mỏng, tôi ngồi lặng nhìn bóng mình đổ dài trên nền gạch. Gió từ đâu thổi tới, mang theo mùi cỏ khô và chút hơi ẩm của đất, khiến lòng tôi chợt se lại. Trong khoảnh khắc ấy, tôi nhớ đến câu hỏi mà ai đó đã hỏi tôi từ rất lâu: “Người Việt mình thường tự hào điều gì nhất?” Ngày ấy, tôi chỉ cười, trả lời qua loa. Còn bây giờ, sau bao năm đi xa, sau bao lần đứng giữa những thành phố lạ, tôi mới hiểu: người Việt tự hào về quê. Người Tây tự hào về nghề. Và giữa hai điều ấy là cả một khoảng trời rộng, mờ sương như buổi sớm tháng vào Thu tại thành phố Sydney và mặt đất vẫn còn ngái ngủ.