Họ không phải nghệ nhân chuyên nghiệp, cũng chẳng phải những người thợ được trả công. Họ chỉ là những cụ ông đã bước qua tuổi 65 – theo định nghĩa “người cao tuổi” của hầu hết các quốc gia phát triển – nhưng vẫn chọn dành thời gian của mình để làm mới những món đồ chơi bằng gỗ, rồi tặng lại cho trẻ em trong các gia đình ly hôn. Một hành động nhỏ, nhưng đủ để thấy tuổi già không phải là đoạn cuối tàn phai, mà là một chương mới của sự hữu ích.

Tôi bắt đầu câu chuyện này không phải từ phòng thí nghiệm, không từ một bài báo khoa học, mà từ… hóa đơn tiền điện. Một buổi chiều Adelaide nắng như đổ lửa, hai đứa con sinh đôi của tôi vừa chịu ngủ được 20 phút, tôi tranh thủ mở email và thấy hóa đơn điện tháng này tăng thêm gần 40 đô. Tôi thở dài, rồi tự hỏi: “Trời cho nắng nhiều như vậy, sao mình không hứng mà xài?”

Tôi năm nay 59 tuổi, sống ở Úc đã bốn chục năm, đủ lâu để quen với cái lạnh cắt da của Melbourne, cái nắng chói chang của Perth, và cái kiểu người Úc nói “mate” như thể đó là dấu chấm câu. Nhưng sáng nay, khi mở TV, tôi thấy một tin khiến mình lạnh sống lưng theo nghĩa đen: Giáo sư Richard Scolyer qua đời vì ung thư não, vào ngày 7 tháng 6 năm 2026 ở tuổi 59. Tôi cùng tuổi đó.

Ở cái xóm nhỏ ven ngoại ô, nơi buổi chiều người ta còn nghe tiếng rao “bánh mì nóng đây” và tiếng trẻ con chạy giỡn, có một ông già tên Nhân. Người ta gọi ông là “ông Nhân hiền như đất”, mà thiệt, hiền đến mức ai nói gì cũng tin, ai nhờ gì cũng giúp, ai cười với ông là ông cười lại, ai khóc trước mặt ông là ông rối rít an ủi. Cái hiền đó, hồi trẻ là đức, về già lại thành… cái tội.

Trong căn nhà khang trang ở vùng ngoại ô, nơi những chậu hoa mười giờ vẫn nở rực rỡ mỗi sáng, ông bà Sáu sống cùng vợ chồng con trai lớn. Cuộc đời tưởng như đã yên ổn sau những năm định cư ở Úc, nhưng sóng gió đôi khi lại nổi lên từ những điều nhỏ bé nhất - từ một ánh nhìn, một lời nói, hay một nỗi nghi ngờ không tên.

Năm nay tôi tròn năm mươi lăm. Cái tuổi mà sáng soi gương thấy tóc bạc thì thở dài, mà tối nằm xuống lại thấy thương mình đến lạ. Người ta bảo phụ nữ tuổi này hay đa cảm, nhưng tôi nghĩ không phải. Chỉ là khi tóc bắt đầu rụng nhiều hơn mọc, khi sợi bạc chen vào sợi đen như khách không mời mà đến, ta mới hiểu: thời gian không đi bằng chân, nó đi bằng tóc.

Mấy bữa ni, con gái tui cứ nhìn tui chằm chằm. Hễ tui đứng dậy là nó chạy tới đỡ. Hễ tui đi ra sân là nó hỏi: “Ba có mang giày chống trượt chưa?”. Tui cười: “Cha ni mới sáu mươi mấy… à quên, tám mươi mấy chớ mấy. Đi đứng còn ngon lành”. Nhưng nói rứa chớ trong bụng cũng lo.

Tôi nhớ nhất lần bé Khúc Du được giao một thùng sô-côla gồm sáu mươi thanh kẹo, mỗi thanh giá một đô-la. Nhiệm vụ của con là bán hết số kẹo ấy trong vòng một tháng. Toàn bộ số tiền thu được sẽ dùng để giúp trẻ em khó khăn ở những vùng xa của nước Úc.

Nếu có nơi nào ở miền Trung khiến người ta vừa ngạc nhiên vừa bật cười vì… không hiểu nổi, thì đó chính là đầm An Khê – một đầm nước ngọt nằm cách biển chỉ khoảng 50 mét, như một “cô gái quê” hiền lành ngồi cạnh ông hàng xóm biển Đông mặn chát mà vẫn giữ được sự trong trẻo của mình. Điều kỳ lạ ấy đã khiến bao thế hệ cư dân Sa Huỳnh, rồi đến các nhà khảo cổ, nhà địa chất, nhà thơ, nhà báo… đều phải nghiêng đầu suy nghĩ. Nhưng trước khi đi vào bí ẩn nước ngọt, hãy bắt đầu từ câu chuyện: ai đã khám phá ra vùng đất này?

Tui kể thiệt nghen, hồi đó tui tưởng mình khôn lắm, ai nói gì cũng cười, ai làm gì cũng tin, nghĩ bụng “người ta nói thiệt chớ ai rảnh nói dối”. Ai dè, đời choảng tui một “chày té phở” nhớ hoài – đó là bị một người giả dối và một người giả hình chơi cho một vố, mà tới giờ nghĩ lại vẫn thấy vừa tức vừa buồn cười. Nên hôm ni, tui - một bà trung niên đất Thần Kinh - xin kể chút tâm sự về hai hạng người này, coi thử họ khác nhau ra răng, từ mô mà ra, và làm răng để mình khỏi biến thành họ.