Hai món heo quay tưởng chừng cùng một nguyên liệu – con heo – nhưng lại kể hai câu chuyện văn hóa hoàn toàn khác nhau: một bên là heo quay giòn da của người Hoa và người Việt, nơi tiếng “rộp” của miếng da là âm thanh của sự hoàn hảo; bên kia là heo nướng hầm đất của người Tonga và Samoa, nơi khói, lá chuối và đất hòa quyện thành hương vị của cộng đồng và nghi lễ. Cả hai đều là biểu tượng của cách con người biến thịt heo thành nghệ thuật, và đều khiến người Úc sinh tại Úc phải trầm trồ khi nếm thử.

Tôi năm nay năm mươi mốt tuổi, sống ở Adelaide hơn ba mươi năm. Tính ra thời gian ở Úc còn dài hơn thời gian tôi sống ở Việt Nam trước khi sang đây. Vậy mà mỗi lần soi gương, tôi vẫn thấy một ông Việt Nam chính hiệu: tóc muối tiêu, bụng thon, nụ cười hiền, và cái kiểu ngại ngại khi ai đó khen mình làm được việc gì đó tốt. Người ta bảo dân Việt mình hay khiêm tốn. Tôi thì nghĩ: tôi có gì đâu mà khoe.

Tôi mê cải lương từ hồi còn nhỏ xíu, mê cái giọng ngân dài như sợi khói chiều, mê tiếng đàn kìm réo rắt như ai đó đang kể chuyện đời mình. Nhưng càng mê, tôi lại càng thắc mắc: Cải lương có từ bao giờ? Ai là người “khai sinh”? Vì sao nó lại mang cái chất đặc biệt – vừa mộc mạc, vừa sang trọng, vừa bi lụy mà cũng vừa duyên dáng?

Tôi tên Vân, hai mươi ba tuổi, gái sông nước miền Tây, nói chuyện còn vương cái giọng “dạ thưa” nghe quê quê mà mấy đứa bạn ở xứ người hay chọc. Tôi sống ở nước ngoài đã mấy năm, vậy mà mỗi lần mở miệng vẫn bị lộ tẩy liền. Nhưng thiệt tình, cái giọng quê đó chưa bao giờ làm tôi buồn bằng cái thân phận con gái trong một gia đình mà người ta coi đàn bà như cái bóng.

Tui bảy chục tuổi rồi, dân miền Tây thứ thiệt, hồi trước sống bên bờ sông Hậu, sáng nghe tiếng ghe máy, chiều nghe tiếng gà gáy, tối nghe ếch nhái râm ran. Qua Úc mấy năm nay, nhờ con cái bảo lãnh. Ở tuổi này, chưa được lãnh tiền già, sống nhờ con, nhiều khi trong bụng cũng áy náy. Nhưng cái làm tui lo nhất dạo này không phải chuyện tiền bạc, mà là… tui hay “nói trước quên sau”.

Sống ở Úc hơn hai chục năm, tui tưởng mình quen hết đồ ăn xứ ni rồi. Vậy mà có bữa đi chợ Victoria Market, mua mớ mực tươi về xào, cắn vô nghe “bụp” một cái — trời đất ơi, giòn rụm, giòn tới mức tui phải đứng lại suy nghĩ: “Ủa, răng mà mực Úc giòn dữ rứa? Còn mực quê mình — mực ống, mực nang — thì dai dai, càng nhai càng ngọt?”

Tôi năm nay năm mươi mấy tuổi, tóc chưa bạc hết nhưng bụng thì đã vượt mặt. Vợ tôi nói tôi là “ông già khó chịu”, còn mấy đứa nhỏ thì gọi tôi là “Ba Google” vì chuyện gì tôi cũng thích phân tích, giải thích, rồi triết lý. Nhưng thiệt tình, càng lớn tuổi tôi càng thấy mình cần học lại nhiều thứ, nhất là mấy chuyện tưởng như ai cũng biết: thương yêu là gì, dạy dỗ là sao, tha thứ có phải là bỏ qua hết hay không.

Có một sự thật mà ai cũng từng trải qua: bữa tối hôm nay thường có xu hướng “đầu thai” thành bữa sáng ngày mai. Đôi khi vì tiếc của, đôi khi vì lười nấu, đôi khi vì… đồ ăn ngon quá không nỡ bỏ. Nhưng để đồ ăn qua đêm không phải chuyện đùa. Nó giống như việc bạn cho vi khuẩn một tấm vé VIP vào bữa tiệc buffet – và bạn chính là người trả giá.

Ở Việt Nam, việc quay phim, chụp ảnh trong siêu thị là chuyện bình thường và mặc nhiên được phép. Nhưng ở đây, có những quy tắc không được viết ra, và mình phải tự học bằng những va chạm như thế.

Trong kho tàng tục ngữ Việt Nam, có những câu nghe lên đã thấy mát lòng, có những câu nghe lên đã thấy đau, và có những câu nghe lên… hơi rùng mình. “Tham như đỉa đói” thuộc nhóm cuối cùng. Chỉ bốn chữ thôi mà mở ra cả một thế giới hình ảnh: con đỉa đen sì, trườn trườn trong bùn, đánh hơi thấy hơi ấm là bám vào, hút cho đến khi no căng như trái cà pháo. Người Việt xưa không dùng hình ảnh nhẹ nhàng để nói về lòng tham; họ chọn thứ gì gây ám ảnh, để ai nghe cũng phải giật mình mà tự soi lại mình.