Dường như có một thói quen của nhiều người không khác những vị khách chỉ mời một vài lần, rồi ở lại rất lâu, lâu đến mức người ta quên mất rằng mình từng có thể sống mà không cần thói quen đó. Hút thuốc là một trong số ấy. Nó len lỏi qua lịch sử, bám vào văn hóa, chui vào tâm lý, và đôi khi trở thành một phần của bản sắc cá nhân – dù cái giá phải trả là sức khỏe, tuổi thọ, và đôi khi là cả cuộc đời.
Trong số báo tuần này, chúng ta cùng nhìn lại hành trình của khói thuốc – từ nghi lễ cổ xưa đến thói quen hiện đại, từ những điếu thuốc rê của làng quê Việt đến những điếu xìgà của giới tinh hoa Âu – Mỹ, từ những câu chuyện văn nghệ sĩ Việt nghiện thuốc lào đến những triết gia Pháp sống trong khói thuốc. Một hành trình dài, nhiều khúc quanh, và không ít bi kịch.
Khởi nguồn của khói: từ nghi lễ thần linh đến thói quen toàn cầu
Khoảng 5,000 năm TCN, người bản địa châu Mỹ đã dùng lá thuốc trong các nghi lễ shaman. Họ tin rằng khói thuốc mang lời cầu nguyện lên trời, kết nối con người với thần linh. Khi Columbus đặt chân đến Tân Thế Giới, ông mang về châu Âu không chỉ khoai tây, cà chua mà cả… thói quen hút thuốc – món quà mà nhân loại có lẽ ước gì ông không để lại.
Từ thế kỷ 16, thuốc lá lan rộng khắp châu Âu như một cơn sốt. Ban đầu, nó được xem như “thần dược”: chữa đau đầu, giảm stress, thậm chí trị… hôi miệng. Đến thế kỷ 19, nhờ máy cuốn thuốc tự động, thuốc lá trở thành sản phẩm đại chúng, rẻ, dễ mua, dễ nghiện – và từ đó, khói thuốc len lỏi vào mọi tầng lớp xã hội.
Những kiểu hút qua thời gian: từ thuốc rê đến vape
Thuốc rê – hương vị của làng quê Việt
Một điếu thuốc rê cuốn bằng tay, đậm vị, nồng nàn, từng là hình ảnh quen thuộc của các cụ ông ngồi trước hiên nhà. Nó là một phần của ký ức nông thôn, nơi khói thuốc hòa vào mùi rơm rạ và tiếng gà gáy trưa.
Thuốc lào – cú sốc nicotine phiên bản Việt
Thuốc lào mạnh đến mức có thể khiến người mới hút “say như đi tàu lượn”. Nhưng với người quen, đó lại là “đỉnh cao thư giãn”. Trong giới văn nghệ Việt Nam, thuốc lào từng là “bạn đồng hành” của nhiều cây bút.
Nhà văn Nguyễn Tuân mê thuốc lào đến mức ông từng nói vui: “Một điếu thuốc lào ngon cũng đủ làm nên một buổi sáng đẹp trời.”
Nhiều nhà thơ vùng trung du kể rằng họ viết được những câu thơ “bốc khói” nhất sau một hơi thuốc lào nặng đến mức… suýt ngã khỏi chõng tre.
Thuốc lá điếu – vua của ngành thuốc
Nhỏ gọn, tiện lợi, dễ sản xuất – thuốc lá điếu thống trị thế kỷ 20 và trở thành nguyên nhân của hàng triệu ca tử vong.
Xì-gà – biểu tượng quyền lực
Từ Winston Churchill đến các ông trùm Hollywood, xì-gà từng là biểu tượng của sự giàu có. Nhưng đằng sau vẻ hào nhoáng ấy là những lá phổi bị tàn phá.
Vape – công nghệ hóa thói quen cũ
Vape được quảng bá là “ít hại hơn”, “thơm hơn”, “ngầu hơn”. Nhưng các nghiên cứu y khoa cho thấy: vape vẫn có hại. Nó chỉ là một phiên bản mới của sự phụ thuộc nicotine.
Vì sao hút thuốc trở thành thói quen khó bỏ?
Tâm lý xã hội
• Ảnh hưởng nhóm: bạn hút → mình hút.
• Hình ảnh “ngầu”, “trưởng thành”, “quyến rũ”- được nuôi dưỡng bởi quảng cáo suốt thế kỷ 20.
• Cảm giác “giảm stress” – thực chất chỉ là giảm cơn thèm nicotine.
Hoàn cảnh
• Dễ mua, rẻ, phổ biến.
• Văn hóa “điếu thuốc mở đầu câu chuyện”.
Sinh học
Nicotine gây nghiện mạnh, tạo ra vòng lặp “thèm - hút - thèm”.
Những nhân vật nổi tiếng bị thuốc lá chi phối
Humphrey Bogart
Biểu tượng điện ảnh Hollywood, người đàn ông với điếu thuốc luôn kẹp trên môi. Ông qua đời vì ung thư thực quản – hậu quả của hàng chục năm hút thuốc.
Yul Brynner
Ngay trước khi mất vì ung thư phổi, ông để lại thông điệp nổi tiếng:
“Đừng hút thuốc.”
Walt Disney
Cha đẻ của chuột Mickey, qua đời vì biến chứng ung thư phổi.
Jean-Paul Sartre - triết gia của khói thuốc
Sartre hút đến 60 điếu mỗi ngày, kèm theo tẩu, xì-gà và… cà phê đặc. Ông từng nói:
“Thuốc lá giúp tôi suy nghĩ.”
Nhưng cuối đời, ông phải chịu nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.
Albert Camus – nhà văn của sự phi lý và…khói thuốc
Camus hút thuốc từ trẻ, và dù không chết vì thuốc lá, ông từng thừa nhận: “Tôi viết trong khói thuốc.”
Giới văn nghệ Việt Nam - những câu chuyện sau làn khói
Nhiều nhà văn Việt Nam thế kỷ 20 coi thuốc lào và thuốc lá như “người bạn đồng hành của sáng tạo”. Có người viết cả đêm chỉ với ngọn đèn dầu và điếu thuốc cháy dở. Có người thú nhận rằng “không có khói, chữ không ra”.Nhưng cũng có những người phải trả giá bằng bệnh phổi, ho kéo dài, và những năm tháng cuối đời mệt mỏi.
Tỷ lệ hút thuốc của người Việt: trong nước và hải ngoại
Theo các báo cáo y tế gần đây, Việt Nam có khoảng 15.8 triệu người hút thuốc, tương đương 20.6% dân số trưởng thành. Nam giới chiếm 41.8%, nữ chỉ 0.8%. Tỷ lệ này đã giảm nhẹ so với các năm trước.
Trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài, tỷ lệ hút thuốc thấp hơn do chính sách kiểm soát thuốc lá nghiêm ngặt hơn, đặc biệt tại Úc, Mỹ, Canada.
Tác hại của hút thuốc: khoa học đã nói quá rõ
Theo Harvard Health và WHO:
• Hút thuốc gây ung thư phổi, thanh quản, miệng, tụy, bàng quang.
• Gây bệnh tim mạch, đột quỵ.
• Gây bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).
• Tăng nguy cơ tử vong sớm.
• Người hút thuốc có thể giảm 10 năm tuổi thọ so với người không hút.
Úc – quốc gia chống thuốc lá mạnh nhất thế giới
Úc là hình mẫu toàn cầu về kiểm soát thuốc lá:
• Cấm hút thuốc trong hầu hết nơi công cộng.
• Bao bì thuốc lá dạng “plain packaging” – không logo, không màu sắc.
• Thuế thuốc lá cực cao: một gói thuốc có thể lên đến 40–50 đô.
• Chính phủ chi hàng trăm triệu đô cho các chiến dịch chống hút thuốc như Quitline và Every Cigarette Is Doing You Damage.
Bỏ thuốc: lựa chọn nhỏ, thay đổi lớn
Hút thuốc là thói quen có lịch sử dài, gắn với văn hóa và tâm lý. Nhưng khoa học hiện đại đã chứng minh: không có mức độ hút thuốc nào là an toàn.
Nếu bạn đang hút thuốc, hãy nhớ:
• Bỏ thuốc không phải chuyện dễ, nhưng là chuyện đáng làm.
• Bạn không cần bỏ ngay lập tức – chỉ cần bắt đầu bằng một ngày không hút.
• Hãy tìm sự hỗ trợ: bác sĩ, đường dây tư vấn, bạn bè, gia đình.
• Mỗi ngày không hút là một chiến thắng nhỏ – nhưng có thể kéo dài cả cuộc đời.
Và nếu bạn chưa từng hút thuốc, hãy giữ lấy lá phổi của mình như giữ một báu vật. Vì sức khỏe – một khi mất đi – không có phép màu nào mang trở lại.
BBT Dân Việt News
