Nếu có một “môn học” mà chẳng học sinh nào đăng ký nhưng lại… ai cũng từng trải qua, thì đó chính là bắt nạt. Ở Úc, nơi trẻ em được dạy nói “sorry” từ khi còn chưa biết buộc dây giày, nạn bắt nạt vẫn tồn tại như một vết xước khó lành trong hệ thống giáo dục. Và điều thú vị – hay đáng buồn – là câu chuyện này không chỉ của riêng nước Úc. Nó là một bản giao hưởng chát chúa vang lên từ Âu sang Mỹ, từ Á sang Úc.
Nhưng bắt nạt bắt đầu từ đâu? Từ bản năng? Từ xã hội? Hay từ những bữa cơm gia đình nơi người lớn vô
tình gieo vào trẻ những hạt giống của sự hung hăng?
- Bắt nạt – một “truyền thống” lâu đời hơn ta tưởng
Nhiều người nghĩ bắt nạt là sản phẩm của thời hiện đại, của mạng xã hội, của TikTok và những nhóm chat bí mật. Nhưng không.
Ở Anh, từ thế kỷ 19, tiểu thuyết Tom Brown’s School Days (1857) của Thomas Hughes, phơi bày sự tàn nhẫn trong ký túc xá nam sinh Anh quốc – một trong những mô tả sớm nhất về bắt nạt học đường trong văn chương phương Tây.
Đến năm 1897, bài báo học thuật đầu tiên về bắt nạt học đường xuất hiện, mở ra một dòng nghiên cứu kéo dài đến tận ngày nay.
Ở Mỹ, các nghiên cứu của Dan Olweus – nhà tâm lý học Na Uy – từ thập niên 1970 đã đặt nền móng cho
khoa học nghiên cứu về bắt nạt.
Ở Nhật Bản, hiện tượng ijime (いじめ) – bắt nạt mang tính tập thể – đã được ghi nhận từ thập niên 1980
và trở thành vấn đề xã hội nghiêm trọng.
Còn tại Úc, báo cáo của Australian Institute of Health and Welfare (AIHW) cho thấy 1 trong 4 học sinh Úc từng bị bắt nạt trong năm học gần nhất – một con số khiến bất kỳ phụ huynh nào cũng phải giật mình.
- Vì sao lại có bắt nạt?
Khi bản năng, xã hội và gia đình cùng góp phần
• Bản năng khẳng định vị thế
Nhà tâm lý học Baron (1977) định nghĩa hành vi hung hăng là hành vi có chủ đích gây hại cho người khác.
Ở góc độ tiến hóa, con người vốn có xu hướng khẳng định vị thế trong nhóm. Khi bước vào môi trường học đường – nơi trẻ đang loay hoay tìm chỗ đứng – bản năng này đôi khi biến dạng thành hành vi bắt nạt. Khi trẻ chưa đủ trưởng thành để dùng lời nói, sự tử tế hay thành tích, chúng đôi khi dùng… nắm đấm.
• Sự chênh lệch quyền lực
Bắt nạt luôn đi kèm yếu tố mất cân bằng: mạnh – yếu, đông – ít, giàu – nghèo, nổi tiếng – vô danh.
Ở Úc, trẻ em Aboriginal và Torres Strait Islander có nguy cơ bị bắt nạt cao hơn trung bình - một minh chứng cho sự chênh lệch xã hội có thể trở thành mồi lửa.
• Gia đình - nơi gieo mầm tử tế hoặc gieo mầm bạo lực
Một đứa trẻ lớn lên trong gia đình tử tế sẽ học cách đối xử tử tế. Một đứa trẻ lớn lên trong tiếng quát mắng sẽ nghĩ rằng quát mắng là bình thường.
Ở Mỹ, nghiên cứu của CDC cho thấy trẻ bị bạo lực gia đình có nguy cơ trở thành kẻ bắt nạt cao gấp 3 lần.
Ở Hàn Quốc, nơi áp lực học tập nặng nề, trẻ dễ trút căng thẳng lên bạn bè yếu thế hơn.
Ở Úc, các chuyên gia giáo dục cảnh báo rằng cha mẹ quá nuông chiều cũng có thể vô tình tạo ra những
“tiểu bạo chúa” trong lớp học.
• Giai tầng xã hội – khi sự khác biệt trở thành lý do để gây tổn thương
Ở châu Á, trẻ nghèo dễ bị chế giễu vì quần áo cũ.
Ở Mỹ, trẻ da màu dễ bị bắt nạt vì định kiến chủng tộc.
Ở Úc, trẻ mới nhập cư có thể bị cô lập vì khác biệt ngôn ngữ.
Dù ở đâu, sự khác biệt luôn là mồi ngon cho những kẻ muốn chứng tỏ mình.
- Những hình thức bắt nạt - từ sân trường Úc đến mạng xã hội toàn cầu
• Bắt nạt thể chất
Xô đẩy, đánh đập, giật tóc – “truyền thống” lâu đời nhất.
Ở Úc, nhiều vụ bắt nạt thể chất xảy ra tại khu vực ít giám sát như nhà vệ sinh hoặc sân sau trường.
• Bắt nạt bằng lời nói
Chế giễu, đặt biệt danh, xúc phạm. Ở Mỹ, đây là dạng phổ biến nhất, đặc biệt với học sinh trung học.
• Bắt nạt quan hệ (cô lập, tẩy chay)
Đặc biệt phổ biến ở châu Á, nơi văn hóa nhóm mạnh mẽ.
Nhật Bản và Hàn Quốc ghi nhận tỷ lệ ijime cao, thường diễn ra âm thầm nhưng tàn nhẫn.
• Bắt nạt trực tuyến - “quái vật” thời đại mới
Ở Úc, theo eSafety Commissioner, 44% trẻ em từng trải nghiệm bắt nạt trực tuyến.
Một bức ảnh chế, một bình luận ác ý, một nhóm chat bí mật – tất cả có thể khiến nạn nhân suy sụp.
Ở Mỹ, cyberbullying liên quan trực tiếp đến tỷ lệ trầm cảm tăng cao ở thanh thiếu niên.
Ở Việt Nam, mạng xã hội trở thành nơi lan truyền clip bạo lực học đường khiến dư luận phẫn nộ.
• Xâm phạm tài sản
Giấu đồ, phá đồ, lấy đồ – tưởng nhỏ nhưng gây tổn thương lớn.
Ở nhiều trường Úc, đây là dạng bắt nạt phổ biến với học sinh tiểu học.
- Khi con bị bắt nạt – cha mẹ nên làm gì?
• Tin con trước, dạy con sau
Đừng hỏi: “Con làm gì để người ta đánh?”
Hãy nói: “Ba mẹ ở đây với con.”
• Dạy con kỹ năng ứng phó
- Giữ bình tĩnh
- Không đáp trả bằng bạo lực
- Tìm người lớn gần nhất
- Ghi lại bằng chứng nếu là bắt nạt trực tuyến
- Không đi một mình ở khu vực nguy hiểm
Ở Úc, nhiều trường áp dụng chương trình Bullying. No Way!, dạy trẻ cách nhận diện và báo cáo bắt nạt.
• Hợp tác với nhà trường
Cha mẹ không nên tự mình “xử lý” kẻ bắt nạt. N hà t rường có quy trình điều tra và bảo vệ học sinh – hãy để họ làm đúng vai trò.
- Nhà trường cần làm gì?
• Xây dựng văn hóa tử tế
Một trường học an toàn không phải là nơi “không có đánh nhau”, mà là nơi học sinh cảm thấy được tôn trọng.
Ở Phần Lan, chương trình KiVa đã giảm 30–50% tỷ lệ bắt nạt trong nhiều trường - minh chứng rằng giáo dục tử tế có thể thay đổi mọi thứ.
• Tăng cường hỗ trợ tâm lý
Ở Úc, nhiều trường đã có counsellor, nhưng số lượng vẫn chưa đủ. Trẻ cần nơi để nói, để khóc, để được lắng nghe.
• Giáo dục kỹ năng sống
Tôn trọng sự khác biệt, quản lý cảm xúc, giải quyết xung đột – những kỹ năng quan trọng không kém toán hay văn.
- Vai trò của pháp luật và xã hội
Úc có hệ thống pháp lý bảo vệ trẻ em rất mạnh, đặc biệt trong lĩnh vực cyberbullying.
eSafety Commissioner có quyền yêu cầu gỡ nội dung độc hại trong vòng 24 giờ – một trong những luật
mạnh nhất thế giới.
Ở Mỹ, nhiều tiểu bang có luật chống bắt nạt riêng.
Ở châu Âu, Liên minh châu Âu yêu cầu các nền tảng mạng xã hội phải bảo vệ trẻ em khỏi nội dung độc hại.
Ở châu Á, Nhật Bản và Hàn Quốc đã tăng hình phạt với hành vi bắt nạt dẫn đến tự tử.
- Hậu quả – khi 1 lời nói có thể theo trẻ suốt đời
Bắt nạt không chỉ gây bầm tím ngoài da. Nó để lại:
• Trầm cảm
• Lo âu
• Sợ đến trường
• Tự ti
• Kết quả học tập giảm sút
• Nguy cơ tự làm hại bản thân
Ở Úc, nhiều vụ đau thương của trẻ vị thành niên có liên quan trực tiếp đến bắt nạt - một hồi chuông cảnh
tỉnh đau lòng.
- Môi trường giáo dục có bắt nạt là môi trường thất bại
Trường học không chỉ dạy kiến thức, mà còn dạy trẻ cách làm người.
Nếu trẻ học được rằng “mạnh được yếu thua”, “khác biệt là sai”, thì đó là thất bại của cả hệ thống: gia đình – nhà trường – xã hội.
Nhưng chúng ta có thể thay đổi.
Bằng một lời tử tế. Một cái ôm.
Một ánh mắt quan tâm.
Một chương trình giáo dục tốt.
Một cộng đồng biết đứng về phía trẻ em.
Bởi đôi khi, chỉ cần một người tử tế cũng đủ để cứu một đứa trẻ khỏi cảm giác bị cả thế giới quay lưng.
R. N. (viết riêng cho Dân Việt News)
