Người Việt ta từ xưa vốn có hai niềm vui lớn: một là sống sao cho đẹp, hai là sống sao cho… đáng.

Thời ông bà, cái “đẹp” ấy mang tên phong lưu – nhẹ như gió, thanh như trăng, chỉ cần chén trà và tấm lòng
là đủ.

Còn thời nay, cái “đáng” ấy lại khoác áo giàu sang – sáng loáng như showroom xe, rực rỡ như bảng giá bất
động sản.

Hai nếp sống ấy, tưởng chừng đối lập, thật ra chỉ là hai chương khác nhau trong hành trình người Việt đi tìm
một cuộc đời vừa đủ đầy, vừa đủ… duyên.

- Nếp sống phong lưu: tinh thần thanh nhã của một thời đã xa
Nếu phải mô tả nếp sống phong lưu của người Việt xưa bằng một câu, có lẽ đó là: sống sao cho đẹp, chứ không cần sống sao cho đắt. Phong lưu không phải là chuyện tiền bạc, mà là chuyện tâm hồn. Nó giống như một loại hương – nhẹ, thoảng, nhưng ai từng ngửi qua thì nhớ mãi.

Trong những năm cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, khi đất nước còn chìm trong khói lam chiều của làng quê, phong lưu là thứ người ta nhận ra nhau qua cách rót trà, cách treo câu đối, cách nói năng nhỏ nhẹ mà thấm đượm nghĩa tình. Một ông đồ nghèo vẫn có thể phong lưu nếu biết sống tử tế, biết thưởng thức cái đẹp, biết giữ lòng mình thanh sạch giữa cuộc đời nhiều bụi bặm.

Phong lưu là thứ khiến người ta “giàu” mà không cần tiền: giàu lòng tự trọng, giàu sự tinh tế, giàu khả năng nhìn thấy cái đẹp trong những điều nhỏ bé. Một chén trà sen, một bài thơ, một buổi chiều ngồi nhìn nắng rơi qua tán cau – tất cả đều có thể trở thành kho báu tinh thần.

Nhưng cũng phải nói thật: nghèo quá thì phong lưu khó lắm. Người xưa hiểu điều đó nên mới có câu “phú quý sinh lễ nghĩa”. Phong lưu cần một chút nền tảng vật chất – không nhiều, nhưng đủ để tâm hồn có chỗ thảnh thơi. Một người phải chạy ăn từng bữa thì khó mà ngồi ngâm thơ Lý Bạch hay uống trà sen Tây Hồ.

Và chính vì phong lưu không dựa vào tiền, nên nó mới bền. Nó là thứ mà Nguyễn Khuyến mang theo về quê khi từ quan, là thứ Tản Đà say trong rượu và thơ, là thứ Cao Bá Quát giữ trong khí phách. Phong lưu là cuộc chơi của những tâm hồn biết sống đẹp – dù cuộc đời có đẹp hay không.

- Lối sống giàu sang: đứa con thời đại của kinh tế thị trường
Nếu phong lưu là tiếng sáo trúc trong chiều quê, thì giàu sang là tiếng động cơ xe sang nổ giòn tan giữa phố thị. Nó là sản phẩm của một thời đại mới – thời đại mà con người không chỉ muốn sống, mà còn muốn sống nổi bật.

Sau Đổi Mới 1986, khi kinh tế thị trường mở cửa, Việt Nam bước vào một giai đoạn hoàn toàn khác. Hàng
hóa tràn vào, đô thị mọc lên, truyền thông bùng nổ, và xã hội bắt đầu kể những câu chuyện thành công bằng
những con số có nhiều dấu phẩy. Thế là một nếp sống mới xuất hiện: lối sống giàu sang.

Giàu sang không chỉ là có tiền – mà là biết tiêu tiền. Là sở hữu những thứ khiến người khác phải trầm trồ:
nhà đẹp, xe sang, đồng hồ Thụy Sĩ, du thuyền, kỳ nghỉ Maldives, bữa tối Michelin. Giàu sang là cuộc chơi
của vật chất, của đẳng cấp, của sự khẳng định bản thân trong một xã hội đang chạy nhanh hơn bao giờ hết.

Nhưng cũng như phong lưu, giàu sang có điều kiện của nó: giàu mà keo kiệt thì không gọi là giàu sang được. Một người có trăm tỷ nhưng tiếc từng đồng, ăn cơm nguội, mặc áo cũ, không dám mời ai ly cà phê – thì chỉ là người giàu, chứ không phải người sống giàu sang. Giàu sang đòi hỏi sự hào sảng, sự rộng rãi, sự biết tận hưởng.

Những doanh nhân như Bạch Thái Bưởi đầu thế kỷ XX hay những tỷ phú hiện đại đều có điểm chung: họ không chỉ giàu, mà còn sống lớn. Họ tiêu tiền như một cách thể hiện bản lĩnh, một cách tạo dấu ấn, một cách nói với đời rằng: “Tôi đã đi qua nghèo khó, và tôi xứng đáng với những gì mình có.”

Giàu sang là cuộc chơi của vị thế – và thời đại này, ai cũng muốn có vị thế.

- Hai nếp sống phân tách từ khi nào?
Nếu phải chỉ ra khoảnh khắc hai nếp sống “phong lưu” và “giàu sang” chính thức… ly thân, thì có lẽ đó là lúc Việt Nam bước vào thời kỳ Đổi Mới 1986. Nhưng thật ra, mầm mống chia tay đã nhen nhóm từ trước đó rất
lâu, như một cuộc hôn nhân mà hai bên âm thầm nhận ra: “Chúng ta không còn chung hệ giá trị nữa.”

Trong xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX – đầu XX, phong lưu là chuẩn mực. Người ta trọng cái đẹp hơn cái đắt, trọng cái tình hơn cái tiền, trọng sự hài hòa hơn sự phô trương. Một ông đồ nghèo vẫn có thể phong lưu nếu biết uống trà sen đúng cách, biết treo câu đối đỏ đúng chỗ, biết sống sao cho nhẹ nhàng, tử tế. Còn một ông phú hộ mà khoe của quá đà thì bị xem là “phú quý sinh kiêu”, chẳng ai nể. Nói cách khác, phong lưu là cuộc chơi của tâm hồn, không phải của ví tiền.

Nhưng rồi thời thế đổi thay. Khi kinh tế thị trường mở cửa, hàng hóa tràn vào, đô thị mọc lên, và truyền thông bắt đầu kể những câu chuyện thành công bằng số dư tài khoản, thì phong lưu – vốn sống bằng tinh thần – bắt đầu lép vế trước giàu sang – vốn sống bằng vật chất. Người ta nhận ra rằng thơ không trả được tiền điện, trà sen không mua được nhà, và áo the không giúp con vào trường quốc tế. Thế là xã hội chuyển hướng: từ “sống đẹp” sang “sống tiện nghi”, từ “thanh nhã” sang “thịnh vượng”.

Từ đó, hai nếp sống đi hai con đường khác nhau: phong lưu lùi về làm giá trị văn hóa, còn giàu sang tiến lên
làm biểu tượng thành công. Một bên là tiếng thở dài nhẹ như mây của người xưa, một bên là tiếng động cơ xe sang nổ giòn tan của thời nay. Và giữa hai âm thanh ấy, con người hiện đại đứng phân vân: sống sao cho vừa có tiền, vừa có chất, vừa không đánh mất mình.

- Vì sao con người chuyển hướng?
Nếu hỏi vì sao con người từ nếp sống phong lưu nhẹ như mây sớm lại chuyển sang lối sống giàu sang rực
rỡ như bảng hiệu LED, thì câu trả lời thật ra không quá phức tạp: thời thế đổi thay, lòng người cũng đổi thay.
Không ai có thể mãi ngồi uống trà sen bên hiên nhà khi ngoài kia cả xã hội đang chạy đua tốc độ 5G. Và cũng chẳng ai đủ kiên nhẫn ngâm thơ Đường nếu hóa đơn điện nước đang dí sát gáy.

Ngày xưa, khi cuộc sống còn chậm, còn nghèo, còn gắn với ruộng đồng và làng xóm, người ta quý cái đẹp
của tâm hồn hơn cái đẹp của ví tiền. Một câu thơ hay có thể khiến cả buổi chiều trở nên đáng nhớ; một chén trà ngon có thể cứu rỗi cả một ngày mệt mỏi. Nhưng rồi kinh tế mở cửa, đô thị mọc lên, hàng hiệu tràn vào,
và mạng xã hội bắt đầu kể những câu chuyện thành công bằng những con số có nhiều hơn ba dấu phẩy. Thế là con người bỗng nhận ra: phong lưu thì đẹp, nhưng giàu sang thì… tiện.

Nhưng sâu xa hơn, sự chuyển hướng này phản ảnh một triết lý rất người: khi vật chất khan hiếm, người ta tìm cái đẹp tinh thần; khi vật chất dồi dào, người ta tìm sự khẳng định bản thân. Phong lưu là cuộc chơi của
tâm hồn, còn giàu sang là cuộc chơi của vị thế. Mà con người, từ cổ chí kim, luôn muốn được nhìn nhận, được tôn trọng, được thấy mình “có giá” trong mắt xã hội.

Thế nên, sự chuyển hướng ấy không phải là phản bội quá khứ, mà chỉ là một cách thích nghi. Như cây tre gặp gió mạnh thì nghiêng mình, nhưng gốc vẫn bám đất. Người Việt hôm nay có thể thích nhà đẹp, xe sang, đồ hiệu, nhưng sâu trong lòng vẫn giữ một góc phong lưu – nơi chén trà, câu thơ, và sự tử tế vẫn còn chỗ trú ngụ.

Và có lẽ, chính sự đan xen ấy mới làm nên bản sắc của người Việt hiện đại: giàu sang để sống tiện nghi,
phong lưu để sống cho ra… con người.

- Người Việt hiện nay chuộng nếp sống nào?
Nếu hỏi người Việt hôm nay thích phong lưu hay giàu sang, thì câu trả lời có lẽ giống như hỏi họ thích phở hay bún bò: tùy lúc, tùy người, tùy tâm trạng. Nhưng nhìn chung, trong một xã hội đô thị hóa nhanh, nơi mọi
thứ đều có giá và thời gian thì luôn thiếu, giàu sang đang chiếm ưu thế.

Nhưng phong lưu không biến mất. Nó chỉ lùi về một góc yên tĩnh hơn – nơi những người tìm kiếm sự cân bằng tinh thần trú ngụ. Giới trí thức, nghệ sĩ, người theo đuổi lối sống tối giản, người mệt mỏi với nhịp sống
đô thị… đều đang quay lại với phong lưu như một liều thuốc giải độc cho tâm hồn.

Và có lẽ, điều đẹp nhất là: người Việt hiện đại không chọn một trong hai – họ chọn cả hai.

Họ muốn giàu sang để sống tiện nghi, và phong lưu để sống cho ra… con người.

Họ muốn có nhà đẹp, nhưng cũng muốn có góc đọc sách.

Họ muốn đi du lịch xa hoa, nhưng cũng muốn có buổi chiều ngồi uống trà với mẹ.

Họ muốn thành công, nhưng không muốn đánh mất sự tử tế.

Và chính sự hòa quyện ấy - giữa vật chất và tinh thần, giữa hiện đại và truyền thống - mới làm nên bản sắc
của người Việt hôm nay: một dân tộc biết sống sang mà không quên sống đẹp.

Giàu sang là điều kiện, phong lưu là phẩm chất; một cuộc đời đẹp là cuộc đời biết giữ cả hai. 

R. N. (bài viết của riêng Dân Việt News)