Dẫu sống ở Úc được bảy năm rồi, tôi thú thiệt, có những chuyện về xứ sở này tôi vẫn còn… ngơ ngác như
con gà mới xuống bếp.

Mỗi sáng đi làm, tôi ngồi trên chuyến tàu điện tuyến T2, tay ôm ly cà phê nóng, mắt lim dim nhìn cảnh vật chạy lùi. Và sáng nào cũng vậy, tôi gặp một cặp vợ chồng người Aboriginal - dáng cao, da nâu sậm, tóc xoăn, mắt sáng - lúc nào cũng gật đầu chào tôi trước.

Trong khi đó, mấy bà bạn Việt sống ở Úc hai ba chục năm thì cứ rỉ tai tôi nói khác về người Aboriginal. Tôi nghe mà thấy… sai sai. Vì hai người tôi gặp mỗi sáng, họ hiền như cục bột, ăn mặc chỉnh tề, nói chuyện nhỏ nhẹ, còn nhường ghế cho người già.

Thế là tôi tò mò. Tôi bắt đầu lục sách, hỏi người bản xứ, coi tài liệu bảo tàng, rồi gom góp thành một câu chuyện dài như… toa tàu Sydney Trains.

Và đây là những gì tôi khám phá - một hành trình văn hóa, lịch sử, ẩm thực, tín ngưỡng, và cả những nỗi đau kéo dài hàng thế kỷ của người Aboriginal, dân tộc đã sống trên lục địa này ít nhất 65,000 năm trước khi người Âu châu đặt chân đến.

- Khi tổ tiên đặt chân lên đất Úc – và để lại dấu chân trong đá
Những bằng chứng khảo cổ học hiện đại cho thấy người Aboriginal đã có mặt ở đây ít nhất 65,000 năm, dựa trên các phát hiện tại Madjedbebe, một hang đá ở Arnhem Land, nơi các nhà khảo cổ tìm thấy hơn 10,000 hiện vật, bao gồm 1,500 công cụ đá, đá nghiền hạt, và bột màu ochre – tất cả được xác định niên đại bằng phương pháp hiện đại.

Những mảnh đá nhỏ bé ấy kể một câu chuyện lớn: tổ tiên người Aboriginal không chỉ “tồn tại”, họ sáng tạo, chế tác, vẽ, nghiền hạt, và thậm chí sử dụng pigment mica – loại chất màu lấp lánh mà ngày nay ta vẫn thấy trong mỹ phẩm. Ai bảo người cổ xưa không thích lấp lánh?

Ở Warratyi, một hang đá khác, các nhà khảo cổ phát hiện kim xương, công cụ có cán gỗ, và dấu tích của việc sống cạnh megafauna – những loài động vật khổng lồ đã tuyệt chủng từ lâu. Tưởng tượng xem: tổ tiên người Aboriginal từng đi lại giữa những con thú to lớn như trong phim “Ice Age”, nhưng không cần hiệu ứng CGI.

- Khi đất còn phẳng và trời chưa có sao – thời của Dreamtime
Nếu khảo cổ học cho ta những con số, thì văn hóa Aboriginal cho ta những câu chuyện. Trong thế giới của họ, trước khi có núi, sông, hay con người, Đất bằng phẳng và tối, và các Spiritual Beings – những Thực Thể Tinh Linh – đã đi khắp nơi, tạo ra địa hình, loài vật, và luật lệ cho con người tương lai.

Họ gọi thời kỳ ấy là Dreamtime – không phải “giấc mơ” theo nghĩa ngủ mơ, mà là một hệ thống triết học – tôn giáo – đạo đức – lịch sử – luật pháp – nghệ thuật – và bản đồ địa lý, tất cả gói trong một từ.

Dreamtime không “đã từng xảy ra”. Nó đang xảy ra, luôn xảy ra, và sẽ tiếp tục xảy ra. Đó là lý do người Aboriginal nói rằng họ đã ở đây từ khi đất được tạo ra, chứ không phải từ một mốc thời gian cụ thể.

- 2,300 thế hệ – và mỗi thế hệ đều để lại một điều kỳ diệu
Nếu tính trung bình mỗi thế hệ 25– 30 năm, thì 65,000 năm tương đương khoảng 2,300 thế hệ. Hai ngàn ba trăm thế hệ – mỗi thế hệ đều:
• yêu và được yêu,
• sinh con và nuôi con,
• săn bắt và hái lượm,
• cãi nhau rồi làm hòa,
• kể chuyện rồi truyền chuyện,
• và quan trọng nhất: giữ lửa văn hóa.

Trong suốt thời gian ấy, họ đã:
• sống qua kỷ băng hà,
• chứng kiến núi lửa phun,
• vượt qua hạn hán cực đoan,
• và đi lại trên những vùng đất nay đã chìm dưới biển.

Nếu có giải thưởng “Cộng đồng kiên cường nhất hành tinh”, chắc chắn người Aboriginal sẽ là ứng viên nặng ký.

- Khi bầu trời cũng trở thành cuốn lịch
Người Aboriginal không chỉ nhìn đất – họ nhìn trời. Họ quan sát các chòm sao để:
• xác định mùa,
• tìm thức ăn,
• định hướng khi đi lại,
• và kể những câu chuyện về tổ tiên.

Chòm sao Emu trên trời – hình thành từ những khoảng tối của Dải Ngân Hà – là một ví dụ nổi tiếng. Khi “con emu” đứng thẳng, đó là lúc trứng emu sẵn sàng để thu hoạch. Khi nó nằm xuống, mùa đã qua.

Ở Torres Strait, người dân nhìn chòm sao Thagay, hình người đứng trên thuyền, để biết thời tiết và mùa cá. Ai nói thiên văn học phải dùng kính viễn vọng?

- Nghệ thuật – nơi thời gian được khắc lên đá
Nếu bạn đến Murujuga, bạn sẽ thấy hơn 1 triệu hình khắc đá, một số có niên đại 50,000 năm – bao gồm hình mặt người cổ xưa nhất thế giới .

Nghệ thuật Aboriginal không chỉ là trang trí. Nó là:
• bản đồ,
• sách giáo khoa,
• nhật ký,
• và chứng nhân của lịch sử.

Mỗi nét vẽ là một lời nhắc: “Chúng tôi đã ở đây. Chúng tôi vẫn ở đây.”

- Công nghệ cổ xưa – nhưng không hề “thô sơ”
Người Aboriginal là những nhà sáng chế thực thụ.
• Rìu có cán cổ nhất thế giới – 45,000– 49,000 năm – được tìm thấy ở Winjana Gorge.
• Đá nghiền hạt cổ nhất thế giới – bằng chứng cho việc chế biến thực phẩm tinh vi.
• Kim xương, công cụ vỏ sò, chuỗi hạt – tất cả cho thấy họ có kỹ thuật thủ công tinh xảo từ rất sớm.

Nếu có chương trình “MasterChef thời tiền sử”, người Aboriginal chắc chắn sẽ thắng mùa đầu tiên.

- Khi khoa học hiện đại xác nhận điều người Aboriginal đã biết từ lâu
Trong hàng chục ngàn năm, người Aboriginal đã nói rằng họ là cư dân đầu tiên và liên tục của lục địa này. Khoa học hiện đại – từ khảo cổ học đến di truyền học – chỉ đơn giản là đi theo sau và nói: “Đúng vậy.”

Các phát hiện tại Madjedbebe, Lake Mungo, Devil’s Lair, Warratyi… đều củng cố điều ấy: Người Aboriginal là nền văn hóa liên tục lâu đời nhất thế giới.

- Thời kỳ người Âu châu đến Úc khai khẩn
Năm 1788, người Anh đặt chân đến Sydney Cove. Họ tuyên bố đất này là terra nullius - đất vô chủ.

Người Aboriginal bị:
• Đẩy khỏi vùng đất truyền thống
• Mất nguồn nước
• Mất đường săn bắn
• Bị gom vào các “mission” hoặc “reserve”

Họ phải sống trong lều tạm, lán gỗ, hoặc nhà do chính quyền dựng.

Nguồn thức ăn truyền thống bị hạn chế:
• Rừng bị chặt
• Sông bị ô nhiễm
• Động vật bị săn quá mức
• Đất bị rào lại cho nông trại chăn cừu

Lối sống của họ bị kiểm soát, bị cấm đoán:
• Nhiều nơi cấm họ nói tiếng mẹ đẻ
• Cấm nghi lễ
• Cấm di chuyển tự do
• Trẻ em bị tách khỏi gia đình (Stolen Generations)

Từ đó cho đến trước năm 1967 họ không được công nhận là công dân Úc. Đây là thời kỳ “nửa truyền thống – nửa hiện đại”, vừa buồn vừa thương.

Nhiều cộng đồng sống:
• Ở rìa thị trấn
• Trong khu nhà tạm
• Trong “settlement” do chính quyền quản lý
• Một số vẫn sống bán du mục ở vùng xa

Nhà cửa của họ lúc này:
• Mái tôn, vách gỗ
• Thiếu điện, nước sạch
• Đông người, chật chội

Cách ăn – pha trộn giữa cũ và mới - tuy họ vẫn:
• Săn kangaroo
• Bắt cá
• Hái trái rừng

Nhưng đồng thời:
• Mua thực phẩm rẻ tiền
• Ăn nhiều đường, bột mì, thịt hộp
• Thiếu rau củ

Một chế độ ăn “lai” khiến bệnh tật tăng.

- Lối sống – đấu tranh để tồn tại
Dù bị hạn chế, họ vẫn giữ:
• Nghi lễ Dreamtime
• Tranh vẽ
• Nhạc cụ didgeridoo
• Luật tục
• Quan hệ họ hàng phức tạp

Nhưng họ không được:
• Tính là công dân
• Quyền bầu cử
• Quyền sở hữu đất

Cho đến năm 1967, người Úc bỏ phiếu công nhận họ là công dân.

Một bước ngoặt lịch sử.

Hành trình đòi lại đất và danh dự
Người Aboriginal không đòi đất bằng bạo lực. Họ đòi bằng luật pháp và bằng chứng văn hóa.
• Vụ Mabo (1992) lật đổ khái niệm terra nullius
• Native Title Act ra đời
• Nhiều vùng đất được trả lại

Nhưng hành trình vẫn còn dài, vì không phải vùng nào cũng được công nhận.

Ngày nay, họ có:
• Nghị sĩ
• Giáo sư
• Bác sĩ
• Nghệ sĩ
• Vận động viên

Dân số hiện nay khoảng 984,000 người, tăng mạnh so với thế kỷ trước.

Mỗi sáng gặp đôi vợ chồng Aboriginal trên tàu, tôi lại thấy lòng mình mềm ra.

Tôi hiểu rằng:
• Không thể đánh giá một dân tộc qua lời đồn
• Lịch sử của họ đau thương nhưng kiêu hãnh
• Văn hóa của họ sâu sắc hơn những gì ta tưởng
• Và họ xứng đáng được tôn trọng như bất kỳ ai

Tôi mỉm cười với họ nhiều hơn. Họ cũng mỉm cười lại.

Một nụ cười nhỏ, nhưng chứa cả 65,000 năm lịch sử.

BBT Dân Việt News