Thuật toán, mạng xã hội, báo chí - đâu là sự thật?
Chưa bao giờ trong lịch sử loài người, thông tin lại dồi dào như hôm nay. Chỉ với một cú chạm màn hình, cả thế giới mở ra trước mắt: tin tức, hình ảnh, quan điểm, cảm xúc, tranh cãi, đồng thuận. Nhưng cũng chưa bao giờ, sự thật lại mong manh đến thế.
Trong kỷ nguyên số, mỗi cú “like”, mỗi lần lướt, mỗi dòng tìm kiếm đều tạo nên một dòng dữ liệu vô hình, âm thầm định hình thế giới quan và cảm xúc con người. Thuật toán sắp xếp thế giới theo sở thích; mạng xã hội khuếch đại đám đông; còn báo chí – giữa hỗn độn ấy – vẫn kiên định đi tìm sự thật. Bởi chỉ khi con người biết đặt câu hỏi và giữ được sự tỉnh thức, ta mới không bị cuốn vào vòng xoáy của cái “ảo” giữa đời thật.
Khi thuật toán hiểu ta hơn chính ta
Chúng ta đang sống trong một thời đại mà thuật toán biết và “hiểu” ta hơn chính ta. Nó biết ta thích gì, sợ gì, giận dữ điều gì, dễ xúc động trước loại nội dung nào. Mỗi cú nhấp chuột, mỗi lần dừng mắt lâu hơn vài giây đều được ghi nhận, phân tích, rồi trả lại cho ta một thế giới thông tin “được cá nhân hóa”.
Thoạt nhìn, đó là sự tiện lợi, thậm chí là tự do. Nhưng sâu xa hơn, đó là sự dẫn dắt tinh vi. Ta không còn nhìn thấy thế giới như nó vốn có, mà qua một lăng kính được tối ưu hóa để giữ ta ở lại lâu nhất, tương tác nhiều nhất, và cảm xúc mạnh nhất.
Thuật toán không quan tâm đến đúng – sai, thật – giả. Nó chỉ quan tâm đến sự chú ý. Và khi sự chú ý trở thành đơn vị đo lường tối thượng, thì cảm xúc thường thắng lý trí, cực đoan lấn át cân bằng, còn sự thật – vốn phức tạp và nhiều tầng – dễ bị giản lược hoặc bóp méo.
Mạng xã hội: từ không gian tự do đến cỗ máy khuếch đại
Mạng xã hội từng được kỳ vọng là không gian của dân chủ thông tin, nơi mọi tiếng nói đều có cơ hội được lắng nghe. Ở mức độ nào đó, kỳ vọng ấy đã trở thành hiện thực. Nhưng đồng thời, mạng xã hội cũng bộc lộ mặt trái:
nó trở thành cỗ máy khuếch đại cảm xúc đám đông.
Một thông tin chưa được kiểm chứng có thể lan truyền nhanh hơn một bản tin đã xác minh kỹ lưỡng. Một lời nói gây phẫn nộ dễ được chia sẻ hơn một phân tích trung dung. Trong môi trường ấy, sự thật không bị phủ nhận trực diện, mà bị làm loãng, bị che khuất giữa vô số phiên bản cảm tính.
Nguy hiểm hơn, con người dễ rơi vào “buồng vang” (echo chamber) – nơi ta chỉ nghe thấy những điều giống với niềm tin sẵn có của mình. Khi đó, đối thoại trở nên khó khăn, còn sự thật bị chia cắt thành nhiều “phiên bản song song”, mỗi phiên bản phục vụ một nhóm người, một cảm xúc, một lợi ích.
Sự thật trong thời đại AI: mong manh hơn bao giờ hết
Những năm gần đây, trí tuệ nhân tạo (AI - Artifical Intelligence) đã làm thay đổi sâu sắc đời sống truyền thông. Một bức ảnh có thể do máy tạo ra. Một đoạn video có thể là “deepfake”. Một giọng nói quen thuộc có thể được phần mềm mô phỏng gần như hoàn hảo. Thậm chí là bản nhạc, một bức tranh vẽ …
Ranh giới giữa thật và giả, vốn đã mờ, nay càng trở nên mong manh. Sự thật không còn tự hiển lộ; nó cần được kiểm chứng, đối chiếu, phân tích. Và điều đáng lo là trong một thế giới chạy theo tốc độ, không phải ai cũng đủ kiên nhẫn để dừng lại và kiểm tra.
Khi đó, phân biệt thật – giả không còn là một kỹ năng phụ, mà là bản năng sinh tồn của công dân thời số hóa. Nếu không rèn luyện bản năng ấy, con người dễ trở thành nạn nhân của thao túng thông tin, dù không ai trực tiếp ra lệnh hay ép buộc.
Báo chí: “thuật toán của sự thật”
Giữa dòng xoáy ấy, báo chí chân chính giữ một vai trò không thể thay thế. Nhà báo không chỉ là người đưa tin nhanh, mà là người đặt câu hỏi đúng, kiểm chứng đến cùng, và chịu trách nhiệm với từng con chữ mình công bố.
Nếu mạng xã hội vận hành theo “thuật toán của sự chú ý”, thì báo chí phải trung thành với “thuật toán của sự thật”. Đó là một thuật toán không thể lập trình bằng máy móc, mà chỉ có thể vun đắp bằng lương tâm nghề nghiệp, tri thức, kinh nghiệm và trách nhiệm xã hội.
Báo chí nghiêm túc chấp nhận đi chậm hơn mạng xã hội, bởi sự thật không phải lúc nào cũng xuất hiện đầu tiên. Nhưng khi đã xuất hiện, nó cần đứng vững, có căn cứ, có bối cảnh, có chiều sâu. Báo chí không chạy theo cảm xúc tức thời, mà hướng đến sự hiểu biết lâu dài.
Khi sự thật “kém hấp dẫn” hơn tin giả
Một nghịch lý của thời đại số là sự thật thường kém hấp dẫn hơn tin giả. Tin giả đơn giản, gây sốc, dễ lan truyền. Sự thật thì phức tạp, nhiều lớp lang, đòi hỏi suy nghĩ. Nhưng chính vì thế, báo chí càng cần giữ vai trò nhắc nhở xã hội rằng: đằng sau mỗi con số lượt xem, mỗi dòng “trend”, vẫn là con người thật, hệ quả thật và trách nhiệm thật.
Người đọc hôm nay không chỉ muốn biết “chuyện gì đang xảy ra”, mà còn cần hiểu “vì sao nó xảy ra”, “nó ảnh hưởng gì”, và “ta nên nhìn nhận ra sao”. Báo chí, ở dạng thức tốt nhất, chính là nơi cung cấp chiều sâu ấy, giúp
công chúng thoát khỏi bề mặt ồn ào của thông tin.
Đọc báo – một hành động tỉnh thức
Trong đời sống số, đọc báo không còn là thói quen thụ động, mà là một lựa chọn có ý thức. Lựa chọn đọc nguồn nào, tin ai, dành thời gian cho điều gì – đó chính là cách mỗi người tự bảo vệ mình trước sự thao túng vô hình của thuật toán.
Chúng ta có thể để thuật toán sắp xếp dòng tin, nhưng không thể để nó quyết định niềm tin. Mạng xã hội có thể mang đến kết nối, nhưng báo chí – với bản chất nhân văn và tinh thần kiểm chứng – mới là nơi giữ gìn cốt lõi của sự thật và lẽ phải.
Bước vào năm mới: giữ niềm tin trong đời sống số
Bước sang Xuân 2026, khi thế giới tiếp tục biến động bởi công nghệ, địa chính trị và những khủng hoảng khó lường, giá trị của sự thật càng trở nên quý giá. Nó không tự nhiên tồn tại; nó cần được gìn giữ, xác minh và kể lại
bằng trí tuệ và trái tim của con người.
Đó cũng chính là sứ mệnh mà Dân Việt News muốn cùng bạn đọc bước vào năm mới:giữ niềm tin giữa nhiễu loạn, nuôi dưỡng tri thức giữa ồn ào,và bảo vệ sự thật trong đời sống số.
Bởi trong kỷ nguyên dữ liệu, sự thật không còn tự hiển lộ – nó cần được con người lựa chọn.
Nguyễn Văn Phong, 2026
