Sắc màu dân gian trong nhịp thở mùa xuân
Mỗi độ xuân về, khi gió lạnh cuối đông còn vương trên hiên nhà, trong ký ức của nhiều người Việt – dù đang ở quê hương hay nơi đất khách – lại hiện lên những hình ảnh rất đỗi thân quen: bánh chưng xanh, câu đối đỏ, cành đào phai, chậu quất trĩu quả… Và đâu đó, trên vách tre hay bức tường vôi cũ, là những bức tranh Đông Hồ mộc mạc, rực rỡ, giản dị mà ấm áp. Đó không chỉ là tranh treo ngày Tết, mà là hơi thở của một nền văn hóa dân gian, gắn bó bền chặt với Tết Nguyên Đán của người Việt suốt bao thế kỷ.
Dòng tranh sinh ra từ làng quê và đời sống
Tranh Đông Hồ là dòng tranh dân gian nổi tiếng của làng Đông Hồ (xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh), ra đời khoảng thế kỷ XVI. Khác với tranh cung đình hay tranh thờ mang tính nghi lễ, tranh Đông Hồ xuất
phát từ đời sống bình dân, phản ánh sinh hoạt, ước vọng và cách nhìn hóm hỉnh của người nông dân Bắc Bộ.
Điều làm nên giá trị bền vững của tranh Đông Hồ không chỉ ở nội dung, mà còn ở chất liệu hoàn toàn từ thiên nhiên. Giấy dó được quét một lớp điệp nghiền từ vỏ sò, tạo nên bề mặt óng ánh, vừa bền vừa bắt sáng. Màu sắc lấy từ lá chàm, củ nghệ, hoa hòe, gỗ vang, than tre…Mỗi màu đều mang hơi thở của đất trời, không rực gắt mà dịu dàng, chân thật.
Chính sự mộc mạc ấy đã khiến tranh Đông Hồ không bao giờ xa lạ với người Việt. Treo tranh trong nhà ngày Tết, người ta không chỉ treo một tác phẩm nghệ thuật, mà treo cả niềm tin vào sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên.
“Chơi tranh Tết” – một phong tục đẹp
Ngày xưa, cứ mỗi dịp giáp Tết, làng Đông Hồ lại nhộn nhịp kẻ bán người mua. Tranh được phơi dọc triền đê, sắc màu chen nhau dưới nắng đông, tạo nên một phiên chợ xuân rất riêng. Người dân mua tranh về dán lên tường nhà để “chơi Tết”, và sau Tết thì gỡ xuống, năm sau lại mua tranh mới. Đó không đơn thuần là trang trí, mà là một nghi lễ thay vận, tiễn cái cũ, đón điều mới.
Mỗi bức tranh mang theo một lời chúc:
• “Lợn đàn” tượng trưng cho sự sung túc, no đủ, đông con nhiều cháu.
• “Gà trống” biểu hiện cho sự tỉnh thức, cát tường, gọi mặt trời lên mỗi sớm.
• “Em bé ôm gà”, “Em bé ôm cá” gửi gắm ước mong sinh sôi, thịnh vượng.
• “Đám cưới chuột” là tiếng cười châm biếm sâu cay về xã hội, về quan hệ quyền lực, nhưng vẫn đầy bao dung, không cay nghiệt.
• Cá gáy vượt vũ môn biểu tượng cho sự mạnh mẽ, kiên trì, nhẫn nại và ý chí vươn lên không ngừng nghỉ để vượt qua khó khăn, thử thách, đạt được thành công rực rỡ (hóa rồng) trong sự nghiệp, học hành và cuộc sống, mang lại may mắn, tài lộc và thịnh vượng.
Qua tranh, người Việt xưa gửi gắm một triết lý sống rất đẹp: sống vui, sống thiện, sống biết cười trước khó khăn.
Tranh Đông Hồ – linh hồn lạc quan của Tết Việt
Nếu bánh chưng là hồn ẩm thực, câu đối đỏ là hồn chữ nghĩa, thì tranh Đông Hồ chính là hồn sắc màu của Tết. Trong những ngày đầu năm, khi con người tạm gác lại lo toan mưu sinh, tranh dân gian mang đến cảm giác an
yên, nhắc nhở rằng cuộc sống – dù vất vả – vẫn đáng yêu, đáng hy vọng.
Đặc biệt, tinh thần lạc quan trong tranh Đông Hồ rất gần với tâm thức Tết Việt: không nặng về cầu xin thần linh, mà đặt niềm tin vào con người, lao động và sự hòa thuận. Đó là cái nhìn nhân hậu, dung dị, nhưng bền bỉ, đã
nuôi dưỡng sức sống của dân tộc qua bao biến động.
Khi tranh Đông Hồ bước ra thế giới
Ngày nay, trong nhịp sống hiện đại, tranh Đông Hồ không còn phổ biến trong từng mái nhà như trước. Thay vào đó là lịch treo tường, tranh in công nghiệp, hay những vật dụng trang trí mang tính toàn cầu hóa. Tuy nhiên, tranh Đông Hồ chưa bao giờ mất đi – nó chỉ chuyển sang một cách tồn tại khác.
Nhiều nghệ nhân vẫn miệt mài giữ nghề ở Bắc Ninh. Nhiều họa sĩ trẻ phục dựng tranh Đông Hồ bằng kỹ thuật số, đưa họa tiết dân gian vào thiết kế, thời trang, sách thiếu nhi, bao lì xì. Đặc biệt, trong cộng đồng người Việt hải ngoại, mỗi dịp Tết đến, hình ảnh tranh Đông Hồ lại trở thành sợi dây kết nối ký ức.
Tại các Hội chợ Xuân của người Việt ở Sydney, Melbourne, Paris hay California, đôi khi người ta vẫn bắt gặp vài bức “Lợn đàn”, “Gà trống” treo bên gian hàng Tết. Giữa không gian xa quê, những sắc màu ấy bỗng trở nên ấm áp lạ thường – như một lời nhắc rằng: mình vẫn thuộc về một nền văn hóa rất riêng.
Giữ tranh – là giữ hồn Tết
Bước vào Xuân 2026, khi thế giới tiếp tục chuyển động nhanh và nhiều bất định, giá trị của những di sản tinh thần như tranh Đông Hồ lại càng trở nên đáng quý. Bởi đó là nơi ta tìm thấy sự cân bằng: giữa cũ và mới, giữa hiện đại và truyền thống, giữa đi xa và trở về.
Tranh Đông Hồ không chỉ là một dòng tranh dân gian. Đó là biểu tượng văn hóa của Tết Việt, nơi hội tụ tinh thần dân tộc: yêu cái đẹp giản dị, trọng đạo lý, và luôn tin vào điều thiện.
Mỗi lần ngắm một bức tranh Đông Hồ ngày xuân, ta như thấy mình quay về tuổi thơ – nơi tiếng pháo giao thừa hòa trong tiếng cười, nơi sắc màu dân gian len lỏi vào từng mái ấm, để nhắc rằng:
“Dẫu đi khắp bốn phương trời,
Màu tranh Đông Hồ vẫn là hồn Tết Việt.”
Ngọc Châu, 2026
