Sống ở Úc. nên hay không nên bỏ việc cầm đũa?
Sống ở các quốc gia Tây phương một thời gian khá lâu, nhiều người Á châu - tất nhiên trong đó có người Việt - hỏi nhau: “Mình có nên bỏ đũa để cầm dao nĩa không?”.
Câu hỏi tưởng chừng đơn giản - người Á châu sống ở nước Tây phương có nên bỏ cầm đũa mà cầm dao và nĩa không - thật ra chạm đến một tầng sâu hơn rất nhiều: đó là câu chuyện về bản sắc, sự thích nghi, lòng tự trọng văn hoá, và cả những thiệt thòi âm thầm mà người Á châu phải gánh khi bước vào một xã hội không phải của mình.
Đũa không chỉ là dụng cụ trong việc gắp thức ăn, và cơm vào miệng.Dao nĩa cũng không chỉ là công cụ. Đằng sau chúng là lịch sử, là thói quen, là cách nhìn thế giới. Vì vậy, câu hỏi này không phải là chuyện “ăn bằng gì”, mà là chuyện “mình là ai trong một môi trường khác mình”.
CÓ NÊN BỎ ĐŨA ĐỂ DÙNG DAO NĨA?
Câu trả lời ngắn gọn: Không cần bỏ. Nhưng nên biết dùng cả hai.
Vấn đề không phải là chọn một và vứt một. Vấn đề là khả năng thích nghi mà không đánh mất gốc rễ. Người Á châu sống ở Tây phương không cần phải từ bỏ đũa - vì đó là một phần văn hoá của mình - nhưng cũng không nên từ chối dao nĩa - vì đó là ngôn ngữ ăn uống của nơi mình đang sống.
Giống như một người nói được hai ngôn ngữ:
• Đũa là tiếng mẹ đẻ
• Dao nĩa là tiếng địa phương
Không ai bắt chúng ta phải quên tiếng mẹ đẻ để nói tiếng địa phương. Nhưng nếu chúng ta sống ở đó, chúng ta nên biết cả hai để giao tiếp trọn vẹn, để không bị lạc lõng, và để được tôn trọng.
TẠI SAO CÓ NGƯỜI NÓI NÊN BỎ ĐŨA?
Có ba lý do thường gặp:
• Muốn hoà nhập để không bị nhìn khác biệt
Đối với Tây phương (hay đúng ra mình đang ở Úc), đũa là “dấu hiệu” của người Á. Một số người cảm thấy ngại khi bị nhìn, bị hỏi, hoặc bị đánh giá. Họ sợ bị xem là “không sạch” (vì phải gắp chung đụng), “không hiện đại”, “không giống người bản xứ”. Vì vậy họ chọn dao nĩa như một cách để “văn hoá tàng hình”.
• Muốn thuận tiện trong môi trường làm việc hoặc giao tiếp
Trong các buổi tiệc sở làm, công ty, tiệc cưới, hội nghị, hay ăn tối với đối tác, dao nĩa là chuẩn mực. Không biết dùng dao nĩa có thể khiến họ lúng túng, mất tự tin, hoặc bị đánh giá thiếu chuyên nghiệp.
• Muốn con cái dễ hoà nhập
Nhiều phụ huynh nghĩ rằng nếu con dùng đũa, con sẽ bị bạn bè trêu chọc hoặc cảm thấy khác biệt. Vì vậy họ chủ động dạy con dùng dao nĩa từ nhỏ,thậm chí hạn chế dùng đũa trong nhà.
TẠI SAO CÓ NGƯỜI NÓI KHÔNG NÊN BỎ ĐŨA?
Cũng có ba lý do mạnh mẽ không kém:
• Đũa là biểu tượng văn hoá Á châu
Đũa không chỉ là dụng cụ. Nó là một phần của lịch sử 3,000 năm. Nó gắn với triết lý “ăn uống là văn hoá”, với sự tinh tế, nhẹ nhàng, tiết chế của người Á Đông. Bỏ đũa là bỏ một phần căn tính.
• Đũa phù hợp với món Á hơn dao nĩa rất nhiều
Thử tưởng tượng ăn phở bằng nĩa. Hay ăn cơm tấm bằng dao. Hay gắp miếng cá kho tộ bằng nĩa nhọn. Không hợp. Không tự nhiên. Không ngon. Đũa sinh ra để ăn món Á. Dao nĩa sinh ra để ăn món Tây. Không có lý do gì phải ép mình dùng sai công cụ.
• Giữ đũa là giữ sự tự tin và lòng tự trọng văn hoá
Khi bạn dùng đũa giữa một bàn người Tây, bạn đang nói một điều rất đẹp: “Tôi tôn trọng văn hoá của tôi, và tôi không xấu hổ về nó.”
Điều này không phải là chống đối. Đó là sự bìnhtĩnh, tự tin, và trưởng thành.
TẠI SAO MỖI LẬP LUẬN ĐỀU CÓ LÝ?
Hoà nhập là nhu cầu tự nhiên của con người. Con người là sinh vật sống chung trong xã hội. Ai cũng muốn được chấp nhận. Khi sống ở một nơi mà mình là thiểu số, cảm giác bị nhìn khác biệt có thể rất nặng nề. Vì vậy, việc chọn dao nĩa để “đỡ bị chú ý” là điều dễ hiểu.
Nhưng hoà nhập không đồng nghĩa với hoà tan. Hoà nhập là mở rộng bản thân - salad bowl. Hoà tan là xoá bỏ bản thân - melting pot. Hai điều này khác nhau rất xa.
Ai cũng biết, dao nĩa là kỹ năng xã hội ở Tây phương. Như tại Úc, biết dùng dao nĩa đúng cách là một phần của “ngôn ngữ xã hội”. Nó giống như biết bắt tay, biết nhìn vào mắt khi nói chuyện, biết nói “thank you” đúng lúc.
Không biết dùng dao nĩa không phải là lỗi. Nhưng nó có thể khiến mình bị đánh giá sai, nhất là trong môi trường chuyên nghiệp.
Rõ ràng đũa là một phần của căn tính Á châu – Tây cũng phải nhìn nhận như vậy. Căn tính không phải là thứ để khoe, nhưng cũng không phải là thứ để giấu. Căn tính là thứ để sống cùng.
Khi chúng ta từ bỏ một phần văn hoá của mình chỉ để làm vừa lòng người khác, chúng ta đang tự cắt đi một phần của chính mình. Điều này về lâu về dài tạo ra cảm giác trống rỗng, mất gốc, hoặc xấu hổ về nguồn cội.
Mặt khác, văn hoá ăn uống gắn với ký ức và cảm xúc. Đũa gắn với bữa cơm gia đình, với mùi nước mắm, với tiếng mẹ gọi ăn cơm, với ký ức quê nhà. Dao nĩa không thể thay thế những điều đó.
Khi chúng ta bỏ đũa, chúng ta không chỉ bỏ một dụng cụ. Chúng ta bỏ một phần ký ức. Và đặc biệt, trẻ em cần biết cả dùng đũa lẫn dùng dao, nĩa để tự tin. Nếu chúng ta dạy con chỉ dùng dao nĩa, con sẽ mất gốc. Nếu chúng ta dạy con chỉ dùng đũa, con sẽ khó hoà nhập.
Nhưng nếu chúng ta dạy con dùng cả hai, con sẽ mạnh mẽ hơn chúng ta ở những năm đầu trên đất Úc. Con chúng ta sẽ có hai thế giới trong tay, thay vì chỉ một.
CUỐI CÙNG: NGƯỜI Á CHÂU THIỆT THÒI Ở ĐIỂM NÀO?
Đây là phần quan trọng nhất.
• Thiệt thòi thứ nhất là “Luôn phải chứng minh mình bình thường” vì đang lúc người Tây dùng dao nĩa là bình thường, thì người Á dùng đũa lại bị xem là “khác biệt”. Sự bất cân xứng này khiến người Á luôn phải giải thích, phải chứng minh, phải điều chỉnh để phù hợp với chuẩn mực của người khác.
•Thiệt thòi thứ hai là “Văn hoá của mình bị xem là phụ”, không phải “chính”. Trong nhiều môi trường, văn hoá Tây được xem là chuẩn mực. Văn hoá Á chỉ là “đặc sản”, “ngoại lệ”, “thú vị nhưng không chính thống”. Điều này khiến người Á dễ cảm thấy mình “kém sang”, “kém hiện đại” - dù thực tế không phải vậy.
• Thiệt thòi thứ ba là “Áp lực phải thích nghi nhiều hơn người bản xứ”. Người Tây không cần học đũa để sống ở Tây phương. Nhưng người Á phải học dao nĩa để không bị đánh giá. Sự bất cân xứng này tạo ra gánh nặng vô hình.
• Thiệt thòi thứ tư là “Nguy cơ đánh mất căn tính qua nhiều thế hệ”. Nếu thế hệ thứ nhất bỏ đũa, thế hệ thứ hai sẽ không biết đũa, và thế hệ thứ ba sẽ không hiểu tại sao đũa từng quan trọng. Đó là cách một nền văn hoá biến mất.
•Thiệt thòi thứ năm là “Mất đi quyền tự nhiên được là chính mình”. Người Tây dùng dao nĩa mà không cần suy nghĩ. Người Á dùng đũa mà phải suy nghĩ xem có bị đánh giá không, dùng đúng cách không. Đó là một thiệt thòi tinh tế nhưng sâu sắc.
Tóm lại, không phải bỏ hay giữ, mà là biết mình là ai. Người Á châu sống ở Tây phương không cần bỏ đũa. Cũng không nên từ chối dao nĩa. Điều quan trọng nhất là: Dùng dao nĩa để hoà nhập.
Dùng đũa để giữ gốc. Và dùng cả hai để tự tin bước đi giữa hai thế giới. Văn hoá không phải là thứ để chọn một bỏ một. Văn hoá là thứ để mang theo, để mở rộng, để làm giàu cho chính mình và cho nơi mình đang sống.
Dầu sao, ông bà người Việt từ xưa đã dạy “Nhập giang tùy khúc, nhập gia tùy tục” cơ mà!
D. Đ. (viết riêng cho Dân Việt News)
