Trong nhịp sống hiện đại, khi vai trò kinh tế trong gia đình không còn cố định vào một giới, quyền lực trong hôn nhân cũng trở nên linh hoạt hơn. Người phụ nữ có thể là trụ cột kinh tế, người đàn ông có thể là người chăm sóc chính trong nhà; và giữa những đổi thay ấy, một điều vẫn âm thầm gây xói mòn hạnh phúc: sự độc đoán. Nó không thuộc riêng về giới nào. Bất cứ ai – chồng hay vợ – nếu nắm quyền lực trong tay và dùng nó để áp đặt, để buộc người còn lại phải phục tùng, đều có thể khiến gia đình trở thành nơi ngột ngạt thay vì chốn bình yên.
SỰ ĐỘC ĐOÁN LÀ GÌ?
Trong tâm lý học, độc đoán (authoritarianism) được xem là một khuynh hướng nhân cách đặc trưng bởi định hướng quyền lực, tư duy cứng nhắc, phân chia rạch ròi đúng – sai, và mong muốn người khác phục tùng. Công trình kinh điển The Authoritarian Personality của Adorno và cộng sự mô tả người độc đoán như người tin rằng quyền lực phải được duy trì bằng kiểm soát và trừng phạt, và rằng sự phục tùng là nền tảng của trật tự gia đình
và xã hội(1).
Trong gia đình, độc đoán không chỉ là ra lệnh. Nó là cách một người tin rằng ý kiến của mình luôn đúng, rằng người phối ngẫu phải nghe theo, rằng sự bất đồng là mối đe dọa. Độc đoán là khi “tôi” quan trọng hơn “chúng ta”.
Vì sao con người muốn dùng sự độc đoán để áp đảo người khác? Nhiều nghiên cứu cho thấy độc đoán không chỉ là tính cách bẩm sinh mà còn là phản ứng trước bối cảnh. Một tổng quan nghiên cứu của Schnelle và cộng sự (2021) chỉ ra rằng tính độc đoán có thể tăng lên khi con người cảm thấy bất an, mất kiểm soát hoặc bị đe dọa về vị thế. Khi đó, họ tìm đến quyền lực như một cách để khôi phục cảm giác an toàn(2).
Trong gia đình hiện đại, khi vai trò truyền thống thay đổi – chẳng hạn người vợ kiếm tiền nhiều hơn, người chồng cảm thấy vị thế lung lay – sự bất an ấy có thể khiến một số người phản ứng bằng cách gia tăng kiểm soát, như một cơ chế phòng vệ. Họ không nói ra nỗi sợ của mình, nhưng họ thể hiện nó bằng sự áp đặt.
Ngoài ra, cách nuôi dạy thời thơ ấu cũng góp phần hình thành xu hướng độc đoán. Trẻ lớn lên trong môi trường mà cha mẹ yêu cầu phục tùng tuyệt đối, ít được lắng nghe, thường học rằng quyền lực là thứ phải được duy trì bằng sự cứng rắn. Khi trưởng thành, họ tái hiện mô hình ấy trong gia đình của chính mình(3).
DẤU HIỆU CỦA MỘT NGƯỜI ĐỘC ĐOÁN
Những biểu hiện của tính độc đoán thường tinh vi hơn ta nghĩ. Nó không chỉ là quát tháo hay đập bàn. Nhiều khi nó là sự kiểm soát nhẹ nhàng nhưng dai dẳng.
Một số dấu hiệu thường gặp:
• Luôn muốn quyết định mọi việc, từ chuyện lớn đến chuyện nhỏ, và khó chấp nhận ý kiến khác.
• Xem bất đồng là sự chống đối, thay vì là một phần bình thường của giao tiếp.
• Tư duy nhị nguyên: hoặc đúng hoàn toàn, hoặc sai hoàn toàn; hoặc theo tôi, hoặc chống lại tôi.
• Thiếu linh hoạt cảm xúc, khó thừa nhận sai lầm, khó xin lỗi.
• Kỳ vọng sự phục tùng từ người phối ngẫu và con cái.
• Dùng cảm xúc tiêu cực (giận dữ, im lặng trừng phạt, chỉ trích) để buộc người khác phải theo ý mình.
Những đặc điểm này phù hợp với mô tả về “Power Orientation” và “Emotional Rigidity” trong các nghiên cứu về nhân cách độc đoán(1).
SỰ ĐỘC ĐOÁN LỚN LÊN TRONG TÂM TRÍ CON NGƯỜI NHƯ THẾ NÀO?
Tính độc đoán không xuất hiện trong một đêm.Nó là kết quả của lịch sử cá nhân, môi trường gia đình, và những trải nghiệm xã hội.
• Từ gia đình gốc: Trẻ em học về quyền lực từ cha mẹ. Nếu chúng thấy cha mẹ áp đặt, chúng học rằng đó là cách duy nhất để duy trì trật tự. Nếu chúng bị trừng phạt khi bày tỏ ý kiến, chúng học rằng bất đồng là nguy hiểm. Những mô hình này ăn sâu và trở thành “kịch bản” cho đời sống hôn nhân sau này(3).
• Từ bối cảnh xã hội: Những người lớn lên trong môi trường bất ổn, cạnh tranh cao, hoặc thường xuyên bị đe dọa về vị thế xã hội có xu hướng phát triển tính độc đoán mạnh hơn. Họ tin rằng chỉ có kiểm soát mới giúp họ tồn tại(2).
• Từ cảm giác bất an nội tại: Khi một người cảm thấy mình không đủ tốt, không đủ giá trị, họ có thể dùng quyền lực để che giấu sự mong manh ấy. Độc đoán trở thành chiếc áo giáp bảo vệ cái tôi dễ tổn thương.
TAI HẠI CỦA MỘT GIA ĐÌNH CÓ NGƯỜI ĐỘC ĐOÁN
Gia đình có người độc đoán thường mang bề ngoài trật tự, nhưng bên trong là sự căng thẳng âm ỉ. Những tác hại thường thấy gồm:
• Xói mòn sự tôn trọng: Khi một người luôn áp đặt, người còn lại dần mất cảm giác được trân trọng. Hôn nhân không thể tồn tại lâu dài nếu thiếu tôn trọng lẫn nhau.
• Tổn thương cảm xúc: Sự độc đoán khiến người phối ngẫu cảm thấy mình nhỏ bé, bị xem thường, bị kiểm soát. Điều này dễ dẫn đến lo âu, trầm buồn, hoặc thu mình.
• Ảnh hưởng đến con cái: Trẻ lớn lên trong môi trường độc đoán thường hoặc trở nên phục tùng quá mức, hoặc nổi loạn mạnh mẽ. Nghiên cứu của Barber (2022) cho thấy cách cha mẹ thể hiện quyền lực ảnh hưởng trực tiếp đến cách trẻ học về sự phục tùng và quyền lực trong xã hội(3).
• Giảm chất lượng giao tiếp: Khi một người luôn đúng, đối thoại biến thành độc thoại. Sự thân mật biến mất, thay vào đó là khoảng cách.
• Tăng nguy cơ tan vỡ: Sự độc đoán kéo dài khiến hôn nhân trở thành cuộc chiến âm thầm. Nhiều cặp đôi chia tay không phải vì hết yêu, mà vì không còn chịu nổi sự áp đặt.
CÓ THỂ NÀO LÀM CHO “CON MA ĐỘC ĐOÁN” CHỊU NẰM YÊN?
Không ai sinh ra đã độc đoán. Và cũng không ai bất biến. Sự thay đổi là có thể – dù khó khăn – nếu có sự nhận
thức và nỗ lực.
Một số hướng tiếp cận:
• Nhận diện nỗi sợ bên dưới sự kiểm soát: Người độc đoán thường không nhận ra rằng họ đang hành xử từ nỗi
bất an. Khi họ hiểu điều đó, họ có thể bắt đầu thay đổi.
• Học cách lắng nghe: Lắng nghe không phải để phản bác, mà để hiểu. Đây là kỹ năng quan trọng nhất để giảm độc đoán.
• Thực hành linh hoạt nhận thức: Các nghiên cứu về tính độc đoán cho thấy tư duy cứng nhắc là một đặc điểm
cốt lõi. Việc học cách chấp nhận sự mơ hồ, sự khác biệt, và sự không hoàn hảo giúp giảm nhu cầu kiểm soát. (2)
• Thiết lập ranh giới lành mạnh: Người phối ngẫu của người độc đoán cần học cách nói “không”, cách bảo vệ nhu cầu của mình mà không gây xung đột leo thang.
• Trị liệu gia đình hoặc cá nhân: Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng can thiệp tâm lý có thể giúp người độc đoán hiểu nguồn gốc hành vi và phát triển cách giao tiếp lành mạnh hơn(4).
• Nuôi dưỡng sự bình đẳng trong gia đình: Khi cả hai cùng chia sẻ quyền lực, cùng ra quyết định, cùng lắng nghe, “con ma độc đoán” sẽ không còn đất sống.
Sự độc đoán không phải là bản chất xấu xa của một con người, mà là một cơ chế phòng vệ được hình thành từ nỗi sợ, từ quá khứ, từ những tổn thương chưa được chữa lành. Nhưng khi nó xuất hiện trong gia đình, nó trở thành bóng tối che phủ hạnh phúc.
Gia đình chỉ thực sự bền vững khi cả hai đều được lắng nghe, được tôn trọng, được là chính mình. Khi quyền lực không còn là vũ khí, mà trở thành trách nhiệm. Khi tiếng nói của mỗi người đều có giá trị.
Và khi đó, sự độc đoán – dù từng mạnh mẽ đến đâu – cũng sẽ dần lùi lại, nhường chỗ cho sự thấu hiểu, cho niềm vui chung sức, và cho hạnh phúc mà mỗi gia đình đều xứng đáng có.
BBT Dân Việt News
Nguồn tham khảo:
1 SAGE Journals
2 Frontiers
3 Psychology Today
4 Springer
