Tôi gọi cho anh Tư vào một buổi sáng oi bức ở Sài Gòn. Đầu dây bên kia, giọng anh vẫn cái kiểu chậm rãi của người sống lâu năm ở Sydney: “Ủa, mày về thiệt hả Sáu? Tao tưởng mày giỡn.”
“Tui giỡn gì nổi,” tôi nói, cố nén tiếng thở dài. “Nó đuổi tui thiệt rồi.”
Anh Tư im lặng vài giây. Tôi nghe tiếng gió Sydney thổi qua cửa sổ nhà anh – cái gió mát lạnh, sạch sẽ, nghe thôi đã thấy bình yên. Còn tôi thì đang đứng trong căn phòng trọ ở quận 8, nóng như rang, mùi nhang từ nhà hàng xóm bay qua làm mắt cay xè. Cái nóng của Sài Gòn sau mấy chục năm sống ở California, nó không chỉ là nhiệt độ, nó là cảm giác mình bị ném ra khỏi một đời sống quen thuộc.
“Tui kể anh nghe từ đầu cho rồi,” tôi nói, như thể nếu không nói ngay, tôi sẽ bật khóc.
- Một đời ở Mỹ – và cú lật trang không báo trước
Tôi qua Mỹ năm 1987, diện tị nạn. Lúc đó còn trẻ, nghèo, tiếng Anh thì nói như gió thổi qua lá chuối. Tôi phụ làm nail, rồi làm hãng thịt, rồi giúp việc vặt trong bếp nhà hàng. Cứ vậy mà sống, mà nuôi con, mà trả góp căn nhà nhỏ ở San Jose. Người Việt mình ở Mỹ hồi đó, ai cũng giống ai: đi làm hai, ba job, ăn cơm nguội, dành dụm từng đồng để mua cái nhà, cho con đi học.
Tôi tưởng đời mình đã yên. Tưởng rằng, một khi đã có thẻ xanh, có nhà, có con cái trưởng thành, thì chuyện “tị nạn” chỉ còn là ký ức.
Cho đến một ngày đầu tháng 9/2026, Sở Di trú Mỹ gửi thư: “Bạn bị xem xét trục xuất vì tiền án năm 1989.”
Tiền án đó là gì? Trời đất, chỉ là một vụ cãi nhau ngoài bãi đậu xe với một ông say rượu. Ông đó xông tới, tôi đẩy ra, ông té trầy tay. Cảnh sát tới, tôi bị ghi nhận “battery – misdemeanor”. Tòa phạt tôi 200 đô và 20 giờ lao động công ích. Tôi làm đủ. Tưởng xong.
Ai dè, 37 năm sau, nó quay lại.
Luật sư di trú giải thích cho tôi, giọng rất chuyên môn: “Trong hồ sơ di trú, bất kỳ tiền án nào – dù là tội nhẹ – đều có thể bị xem xét lại khi chính sách thay đổi. Trước đây, người Việt vào Mỹ trước 1995 gần như không bị trục xuất vì Việt Nam không nhận lại. Nhưng từ 2020, hai nước ký thỏa thuận mới, nên hồ sơ cũ được rà soát lại.”
Tôi nghe mà thấy ớn lạnh, rùng mình. Một cái dấu mực trên tờ biên bản năm 1989, tưởng đã chìm vào quên lãng, giờ bỗng trở thành lưỡi dao cắt đứt cả cuộc đời ở Mỹ của tôi.
Theo các bài phân tích về làn sóng trục xuất người Việt đăng trên báo khu vực năm 2025–2026, số người Việt bị trục xuất đã vượt mốc 1,800 người chỉ trong hai năm, phần lớn là những người có tiền án rất nhỏ từ thập niên 1980–1990, từng được xem là “án đã trả, chuyện đã qua”.
Tôi nằm trong nhóm đó – nhóm những người tưởng mình đã “trả nợ” xong, nhưng hóa ra “tội” vẫn còn.
- Ngày bị đưa lên máy bay
Anh Tư hỏi: “Lúc đó mày sao?”
“Tui như người bị nhấc khỏi mặt đất,” tôi nói.
Họ cho tôi đúng 14 ngày để thu xếp. Mười bốn ngày để thu dọn gần bốn mươi năm đời sống. Tôi bán chiếc xe cũ, giao nhà cho con gái – căn nhà mà tôi đã trả góp suốt hai mươi năm, từng mơ sẽ là nơi mình dưỡng già. Tôi ôm mấy bộ quần áo, vài tấm hình gia đình, cái vali cũ. Ngày ra sân bay, tôi nhìn lại nước Mỹ – nơi tôi đã sống gần 40 năm – mà thấy như mình đang bỏ lại chính mình.
Trên máy bay, tôi ngồi cạnh một ông người Việt khác cũng bị trục xuất. Ông phạm tội ăn cắp vặt hồi 1992 – lấy cái áo khoác 15 đô trong Walmart. Ông đã trả phạt, đã sống lương thiện suốt 30 năm, làm thợ hàn, nuôi ba đứa con. Vậy mà giờ cũng bị đưa về.
Ông nói, giọng vừa chua chát vừa bình thản: “Ở Mỹ, tội trả rồi nhưng không xóa. Nó nằm đó, chờ ngày bật
lại. Mình tưởng mình đã đi qua, nhưng hồ sơ thì không.”
Tôi nghe mà thấy tim mình rớt xuống đâu đó giữa bầu trời Thái Bình Dương. Máy bay bay qua một vùng mây trắng, tôi nhìn ra cửa sổ, thấy bầu trời xanh mà lòng thì tối như đêm.
- Về Sài Gòn – như người mới sinh lại
Anh Tư hỏi: “Giờ mày sống sao?” “Tập sống lại,” tôi nói.
Tôi thuê phòng trọ ở quận 8, đi làm phụ quán phở, tập nói tiếng Việt cho trôi chảy. Nghe thì buồn cười, nhưng đúng là vậy: sau mấy chục năm nói tiếng Anh, tiếng Việt của tôi lơ lớ, nhiều từ không nhớ. Có hôm tôi ra chợ, muốn mua rau muống mà nói nhầm thành “rau… long, long gì đó”, bà bán rau cười: “Chắc chị mới về hả?”
Con tôi ở Mỹ gọi về mỗi tối, khóc hoài. Nó nói: “Mẹ ơi, con tìm luật sư rồi. Nhưng họ nói mẹ thuộc diện ‘mandatory removal’. Họ bảo hồ sơ của mẹ nằm trong danh sách phải trục xuất, không kêu nài chi được.”
Tôi cười cho nó yên lòng, nhưng trong bụng thì rỗng như cái tô phở bị ăn hết nước. Tôi không muốn con thấy mình gục, dù trong lòng mình đang gục.
Theo các phóng sự về người Việt bị trục xuất, nhiều người về Việt Nam trong tình trạng giống tôi: không giấy
tờ Việt Nam, không nhà, không việc, không họ hàng để nương tựa. Có người đã sống ở Mỹ 40 năm, giờ về Việt Nam mà nói tiếng Việt không trôi, đi xe máy không vững, không biết xếp hàng ở bệnh viện ra sao.
Có hôm tôi đi bộ ngang công viên Tao Đàn, nhìn mấy người tập dưỡng sinh,nghe tiếng chim kêu, tự nhiên thấy mình như người mới sinh lại – không quá khứ, không tương lai, chỉ có hiện tại. Hiện tại là đôi dép nhựa, là tô bún bò 35 ngàn, là tiếng rao “bánh mì nóng đây” mỗi sáng.
- Nói chuyện với anh Tư – một chút dí dỏm để khỏi khóc
Anh Tư thở dài: “Mỹ kỳ cục thiệt. Ở Úc, mày phạm tội nhỏ, trả xong là thôi. Ai mà đi lục lại chuyện ba bốn chục năm trước. Trừ khi mày phạm thêm tội mới, chứ còn chuyện cũ thì coi như đã trả nợ xã hội.”
“Tui cũng nghĩ vậy,” tôi nói. “Mỹ thì như người giữ sổ nợ. Trả rồi nhưng nó vẫn ghi, chờ ngày tính tiếp.”
Anh Tư cười, giọng có chút dí dỏm: “Úc thì dễ thương hơn. Nó ghi nợ xong, rồi nó quên luôn. Mày mà lỡ quên trả tiền hộp khăn giấy, nó nhắc một lần, mày trả, rồi thôi. Không ai giữ sổ tới ba bốn chục năm.”
Tôi cũng bật cười. Trong nỗi buồn, tiếng cười đôi khi là thứ duy nhất giúp mình đứng vững. Mình cười không
phải vì chuyện buồn bớt buồn, mà vì nếu không cười, mình sẽ khóc hoài.
- Một đời người – và một dấu mốc nhỏ xíu
Tôi nói với anh Tư: “Anh biết không, đời tui bị đổi hướng chỉ vì một cú đẩy tay hồi 1989. Nếu lúc đó tui kiềm lại một giây thôi, chắc giờ vẫn đang ngồi trong căn nhà ở San Jose, trồng mấy chậu lan,chờ con cháu về ăn cuối tuần.”
Anh Tư im lặng. Rồi anh nói: “Đời mà Sáu. Có khi chỉ khác nhau ở một dấu mốc nhỏ xíu. Mày qua Mỹ, tao
qua Úc. Mày gặp ông say rượu, tao thì không. Vậy là giờ hai đứa mình đứng ở hai chỗ khác nhau.”
Tôi nhìn ra cửa sổ phòng trọ. Trời Sài Gòn sắp mưa. Mùi đất bốc lên ngai ngái. Tôi thấy lòng mình dịu lại một chút. Mưa Sài Gòn rơi xuống mái tôn, tiếng lộp bộp nghe như ai đó gõ nhịp cho mình bình tĩnh.
“Tui kể anh nghe không phải để than,” tôi nói. “Chỉ để nhớ rằng, có những lỗi lầm không đáng để theo một con người suốt đời. Mình đã trả nợ rồi. Mà luật thì không cho mình xóa tội.”
Anh Tư đáp: “Ừ. Nhưng thôi, mày về đây rồi. Tao qua thăm. Mình già rồi, miễn còn bạn để nói chuyện là được. Luật pháp không xóa tội cho mày, nhưng tụi tao thì không ai ghi sổ nợ đâu.”
Tôi cười. Ở tuổi này, một người bạn già ở Sydney gọi điện mỗi tối – cũng là một cách xóa tội cho chính cuộc đời mình. Không phải xóa trong hồ sơ, mà xóa trong lòng.
R. N. (viết riêng cho Dân Việt News)
