Hai mươi mấy năm sống ở Úc, tôi vẫn hay giật mình mỗi khi đọc tin nước Mỹ trục xuất người nhập cư vì những chuyện phạm pháp từ quá khứ. Tự nhiên trong bụng nổi lên một câu hỏi rất Việt Nam: “Ủa, Úc mình có làm vậy không?”
Hóa ra câu trả lời không đơn giản. Úc có thể “đào lại” quá khứ, nhưng không phải theo kiểu lôi một bản án
đã xử xong ra xử lại. Luật Úc chia rất rõ: hình sự là một chuyện, di trú là một chuyện khác. Và chính sự phân chia này khiến nhiều người nhập cư dễ hiểu lầm.
Trong hình sự: tội cũ chưa xử thì vẫn có thể bị điều tra
Điều đầu tiên tôi học được là nguyên tắc double jeopardy – không xử một người hai lần cho cùng một tội – vẫn rất nghiêm ngặt ở Úc. Nhưng nguyên tắc này không bảo vệ những hành vi phạm pháp chưa từng bị phát hiện.
Nếu một người từng bị kết án tội A, nhưng nhiều năm sau xuất hiện bằng chứng cho thấy họ còn phạm tội B trong cùng thời gian, thì tội B hoàn toàn có thể trở thành một vụ án mới.
Đặc biệt trong các vụ xâm hại tình dục trẻ em, thời gian gần như không còn là rào cản. ODPP NSW xác nhận họ thường xuyên truy tố các vụ historical sexual assault – những vụ xảy ra từ thập niên 1980, 1990, thậm chí xa hơn. “Nói nôm na: chuyện xảy ra 30 năm trước không tự nhiên biến thành chuyện ‘hết hạn’.”
Điều quan trọng là: tòa sẽ áp dụng luật tại thời điểm hành vi xảy ra, không phải luật hiện nay. Nghĩa là nhà chức trách không thể biến một hành vi vốn không phải tội vào năm 1990 thành tội chỉ vì xã hội năm 2026 nhìn khác đi.
Những vụ án cũ được “đánh thức” nhờ công nghệ
Những năm gần đây, công nghệ DNA khiến nhiều hồ sơ tưởng như ngủ yên được mở lại.
• Vụ Glenn Gary Cameron – “Moore Park Rapist”: các vụ tấn công xảy ra 1991–1993, nhưng đến 2024 mới bắt được nghi phạm nhờ công nghệ DNA. Năm 2025, ông ta nhận tội 13 cáo buộc.
• Một người đàn ông 77 tuổi bị bắt năm 2026 vì các cáo buộc xâm hại tình dục từ thập niên 1990, sau khi cảnh sát dùng kỹ thuật forensic investigative genetic genealogy đối chiếu DNA với dữ liệu di truyền công khai.
• Một cựu cảnh sát NSW bị truy tố năm 2026 vì cáo buộc liên quan đến một thiếu nữ từ năm 1998. Kết quả:
một cáo buộc được tuyên không có tội, bốn cáo buộc còn lại bồi thẩm đoàn không đạt được phán quyết.
Những vụ này cho thấy một điều: điều tra không đồng nghĩa kết tội. Cảnh sát có thể bắt, có thể đưa ra tòa, nhưng phán quyết cuối cùng vẫn thuộc về tòa án.
Có những vụ kéo dài hàng chục năm chỉ vì nạn nhân im lặng, không đủ chứng cứ, hoặc công nghệ thời đó chưa đủ. Khi một người bước ra sau 20–30 năm và nói “chuyện đó đã xảy ra với tôi”, cảnh sát không thể trả lời: “Xin lỗi, lâu quá rồi.”
Trong di trú: bản án cũ vẫn có thể ảnh hưởng đến visa
Đây là phần khiến tôi – một người Việt thường trú nhân – phải đọc kỹ hơn.
Luật di trú không “xử lại” hình sự, nhưng dùng quá khứ để đánh giá character của người không phải công dân Úc.
Theo section 501 Migration Act 1958, một người có thể bị từ chối hoặc hủy visa nếu không vượt qua character test. Một trong những yếu tố quan trọng là substantial criminal record – thường là án tù từ 12 tháng trở lên.
Home Affairs còn xem xét past and present criminal or general conduct – tức hành vi phạm tội và hành vi nói chung trong quá khứ và hiện tại. Nghĩa là câu hỏi của di trú khác hoàn toàn câu hỏi của tòa hình sự:
• Tòa hình sự hỏi: “Người này có phạm tội hay không?”
• Di trú hỏi:
Hai câu hỏi này không trùng nhau.
Ví dụ điển hình: Stephen Pokrywka Ông bị kết án năm 2019 vì tội liên quan đến ma túy, án tù sáu năm. Sau khi thụ án, visa bị hủy theo section 501 và ông bị trục xuất về Anh năm 2024.
Đây không phải là “xử lại” tội năm 2019. Đó là hậu quả di trú, một hệ thống pháp lý khác.
“Đã trả giá rồi” có được tính không? Có – nhưng không phải lúc nào cũng đủ
Trong character test, thời gian đã trôi qua, hành vi tốt sau khi phạm tội, khả năng cải tạo, nguy cơ tái phạm… đều được xem xét. Luật không phải chỉ chăm chăm moi quá khứ.
Nhưng điều đó không có nghĩa hồ sơ biến mất.
Đặc biệt, người bị kết án tội tình dục trẻ em thường rơi vào nhóm bị xem xét rất nghiêm khắc. Trong một số trường hợp, visa phải bị hủy khi người không phải công dân đang thụ án tù.
“Spent conviction” – hiểu đúng để khỏi lầm
Nhiều người Việt hay nghĩ “hồ sơ được xóa” nghĩa là mọi nơi phải quên. Không hẳn.
• Ở NSW, nhiều bản án nhỏ có thể trở thành spent conviction sau 10 năm sống không phạm tội.
• Nhưng sexual offences không được hưởng cơ chế này.
• Ở cấp liên bang, Crimes Act 1914 cũng có spent conviction nhưng kèm nhiều ngoại lệ.
Quan trọng nhất: spent conviction trong luật hình sự không tự động trở thành “không được xét trong di trú”.
Migration Act có quy tắc riêng. Chỉ khi bản án được hủy hoặc được pardon theo luật thì mới được bỏ qua trong character test.
Nói vui: spent không phải là “delete from the universe”. Nó chỉ giảm tác động trong một số hoàn cảnh.
Người đã nhập quốc tịch Úc thì sao?
Đây là ranh giới cực kỳ quan trọng.
Section 501 chỉ áp dụng cho non-citizens. Người đã nhập quốc tịch Úc không thể bị hủy visa rồi trục xuất theo cơ chế này.
Citizenship có bộ quy tắc character riêng, nhưng khi đã là công dân, bạn không đứng trong vị trí pháp lý của một visa holder nữa.
Vậy Úc có “đào lại” tội cũ không?
Có – nhưng phải đúng cửa luật.
• Trong hình sự:
- Không xử lại một tội đã xử xong.
- Nhưng hành vi cũ chưa từng được xét xử – đặc biệt các vụ xâm hại tình dục lịch sử – vẫn có thể bị điều tra và truy tố.
• Trong di trú:
- Một bản án cũ có thể tiếp tục ảnh hưởng đến visa và character của người không phải công dân Úc.
- Dù người đó đã chấp hành xong hình phạt.
Sau hơn 20 năm sống ở Úc, tôi nhân ra một điều là người nhập cư chúng ta cần biết – không phải để sợ luật, mà để hiểu luật trước khi luật tìm đến mình.
• Luật Úc công bằng, nhưng không quên.
• Ai sống tử tế thì bóng sáng theo mình.
• Ai từng gây tội nặng thì bóng tối vẫn có thể bị soi lại – không phải để trừng phạt, mà để bảo vệ cộng đồng.
Điều đáng sợ không phải là “luật nhớ quá lâu”, mà là luật nhớ theo từng hệ thống khác nhau.
Quá khứ không phải lúc nào cũng chết theo thời gian. Nhưng cảnh sát cũng không được tự ý mở bất cứ cánh cửa nào họ thích. Mỗi cánh cửa phải có chìa khóa mang tên luật.
BBT Dân Việt News
