Buổi chiều Adelaide, gió từ biển Glenelg thổi vào mát rượi. Hai ông bạn già – ông Tư và ông Bảy – ngồi
dưới giàn nho sau vườn, mỗi người một tách trà nóng. Trên bàn là tờ báo in đậm dòng chữ: “Liên Hiệp Quốc cảnh báo: hàng chục triệu người có nguy cơ đói vì gián đoạn dầu khí và phân bón.”
Ông Tư nhướng mắt:
- “Ủa, chiến sự ở Trung Đông nổ bên đó, mà sao cái bụng người ta ở tận Phi Châu, Á Châu, Nam Mỹ cũng
réo theo?”
Ông Bảy bật cười, giọng nửa đùa nửa thật:
- “Anh tưởng thế giới này rộng lớn lắm hả? Thiệt ra nó nhỏ như… cái bếp nhà mình. Chỉ cần thiếu một nguyên liệu là cả nồi canh chua mất vị.”
Rồi ông mở báo, bắt đầu câu chuyện mà nếu đăng trên New York Times chắc cũng không thua gì mục phân tích kinh tế toàn cầu.
Một cái eo biển nhỏ, một thế giới lớn
Eo biển Hormuz – cái cổ chai hẹp giữa Iran và Oman – chỉ rộng khoảng 39 km ở điểm hẹp nhất. Nhưng nó lại là động mạch chủ của nền kinh tế toàn cầu.
Theo Liên Hiệp Quốc và S&P Global:
• 30–35% dầu thô toàn cầu đi qua Hormuz
• 20% khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) đi qua Hormuz
• 20–30% phân bón toàn cầu đi qua Hormuz
• Khi chiến sự bùng nổ, lượng tàu qua lại giảm 75%
Ông Tư nghe xong chỉ biết thở dài:
- “Vậy là cái eo biển nhỏ xíu đó mà nghẽn, cả thế giới… nghẹn theo.”
Ông Bảy gật đầu, giọng nghiêm như một biên tập viên FT:
- “Đúng. Và khi dầu và khí không đi được, phân bón cũng… đứng hình.”
Xăng dầu liên quan gì đến phân bón?
Đây là chỗ nhiều người bất ngờ.
Phân bón – đặc biệt là urea (đạm) – không phải thứ đào từ đất lên. Nó là sản phẩm công nghiệp nặng, phụ thuộc trực tiếp vào khí thiên nhiên.
Theo IEA và WEF:
• 70–80% chi phí sản xuất phân đạm là khí thiên nhiên
• Khí thiên nhiên là nguyên liệu, không chỉ là nhiên liệu
• Không có khí thiên nhiên → không có ammonia → không có urea
Ông Tư bật cười:
- “Vậy là phân bón là… khí thiên nhiên biến hình hả?”
Ông Bảy đáp:
-“Ừ, đúng kiểu ‘biến hình’ luôn.”
Quy trình sản xuất urea – phiên bản “khoa học cho người lớn tuổi”
Ông Bảy lấy tờ giấy, vẽ nguệch ngoạc:
1.Khí thiên nhiên (CH₄) được tách thành hydrogen (H₂)
2.Lấy nitrogen (N₂) từ không khí
3.Hai thứ đó phản ứng tạo ammonia (NH₃) – nền tảng của mọi loại phân đạm
4.Ammonia kết hợp CO₂ → tạo urea
FAO gọi đây là “xương sống của nông nghiệp hiện đại”.
Không có urea, năng suất lúa mì, ngô, gạo có thể giảm 20–50%.
Ông Tư gật gù:
- “Vậy là phân bón không phải thứ rẻ tiền. Nó là sản phẩm công nghệ cao, mà công nghệ cao thì cần năng
lượng cao.”
Những quốc gia nào lệ thuộc vào urea Trung Đông?
Ấn Độ - người khổng lồ 1.4 tỷ dân
• Nhập 40% urea từ Trung Đông (WEF)
• Nông nghiệp chiếm 42% lực lượng lao động
• Lúa, lúa mì, mía, bông… đều phụ thuộc phân đạm Ấn Độ là nước tiêu thụ urea lớn nhất thế giới.
Khi Hormuz nghẽn, Ấn Độ lập tức đối mặt nguy cơ thiếu phân cho vụ lúa và lúa mì.
Australia - đất rộng nhưng phân bón… nhập
• Nhập hơn 50% urea từ UAE, Qatar, Saudi Arabia
• Ngành nông nghiệp trị giá ~90 tỷ đô Úc/năm
• Xuất khẩu lúa mì, thịt bò, đại mạch cho hơn 100 quốc gia
Ông Tư bật cười:
- “Vậy là ổ bánh mì tôi ăn sáng ở Adelaide cũng dính tới cái eo biển Hormuz?”
- “Dính chặt luôn,” ông Bảy đáp.
Hoa Kỳ - tưởng tự chủ nhưng vẫn lệ thuộc
• Nhập lượng lớn phân đạm từ Trung Đông và Trinidad & Tobago
• Ngành nông nghiệp Mỹ nuôi sống 330 triệu dân và xuất khẩu cho 150+ quốc gia Châu Phi - nơi chịu đòn
nặng nhất
FAO cảnh báo:
• Châu Phi phụ thuộc gần như hoàn toàn vào phân bón nhập khẩu
• Giá phân bón tăng có thể đẩy 45 triệu người vào cảnh đói trong năm 2026–2027
Đông Nam Á - Việt Nam, Philippines, Indonesia
Khu vực này nhập phần lớn phân đạm từ Trung Đông và Trung Quốc.
FAO cho biết: thiếu phân bón đúng thời điểm gieo trồng → mất mùa không thể đảo ngược.
Qatar – nhà máy nuôi sống hàng chục triệu người
Qatar chiếm 14% thương mại urea toàn cầu.
Sự cố tấn công vào cơ sở Ras Laffan ngày 2/3 khiến ammonia và LNG bị gián đoạn nghiêm trọng.
Theo nghiên cứu của Carnegie Institution (được WEF trích dẫn):
Urea của Qatar giúp nuôi sống 43 triệu người ở Mỹ, Brazil và Ấn Độ.
Khi phân bón thiếu, chuyện gì xảy ra?
FAO cảnh báo:
• Thiếu phân bón → năng suất giảm 20– 50%
• Lúa mì, ngô, gạo – nuôi sống 4 tỷ người – bị ảnh hưởng nặng nhất
• Giá lương thực tăng → người nghèo chịu đòn đầu tiên
S&P Global cho biết giá lương thực thế giới đã tăng trở lại sau 5 tháng giảm, chủ yếu do giá ngũ cốc và dầu thực vật tăng.
IMF cảnh báo giá phân bón tăng 70–120% sẽ “đẩy hàng triệu hộ nông dân nhỏ vào bờ vực phá sản”.
Ông Tư thở dài:
- “Cái vòng luẩn quẩn: chiến sự → thiếu dầu → thiếu khí → thiếu phân → thiếu lương thực → đói.”
Liên Hiệp Quốc nói gì?
UN News cảnh báo:
• Thế giới đang bước vào giai đoạn “khủng hoảng phân bón toàn cầu”
• Hơn 60 quốc gia nghèo phụ thuộc vào nhập khẩu phân bón
• Hàng chục triệu người có nguy cơ rơi vào cảnh đói trong năm tới
World Bank bổ sung rằng giá phân bón tăng sẽ kéo theo giá lương thực tăng 15–25%.
Vì sao thế giới không có kho dự trữ phân bón?
FAO trả lời thẳng:
• Không có kho dự trữ phân bón chiến lược như dầu
• Sản xuất phân bón tập trung ở vài nước vùng Vịnh
• Các nước nghèo không có khả năng dự trữ dài hạn
Điều này khiến thị trường phân bón mong manh hơn cả thị trường dầu.
Gió Adelaide thổi qua, mang theo mùi đất ẩm. Ông Tư nhìn mấy luống cải xanh sau nhà:
- “Ông thấy không, thế giới này giống như cái nồi canh chua. Chỉ cần thiếu một nguyên liệu – dầu, khí, phân – là cả nồi mất vị.”
Ông Bảy cười:
- “Ừa, mà cái nồi canh chua đó đang nuôi sống mấy tỷ người. Chỉ cần một cái eo biển nhỏ nghẽn lại là cả hành tinh… nhăn mặt.”
Rồi ông nhấp ngụm trà, giọng trầm lại như một nhà báo kỳ cựu:
- “Câu chuyện này không chỉ là chuyện dầu, phân hay chiến sự. Nó là lời nhắc nhở rằng thế giới hiện đại mong manh hơn ta tưởng. Một cú hắt hơi ở Trung Đông có thể làm cả hành tinh… sụt ký.”
Hai ông nhìn nhau, rồi phá lên cười.
- “Thôi, mai mình bón phân hữu cơ cho chắc ăn. Lỡ Hormuz nghẽn nữa thì rau nhà mình vẫn sống.”
BBT Dân Việt News
Tài liệu tham khảo
UN News – Báo cáo về nguy cơ khủng hoảng lương thực toàn cầu do gián đoạn dầu, khí và phân bón
FAO – Phân tích tác động của thiếu phân bón đến năng suất nông nghiệp
