Nếu bạn chưa từng nghe về người Celt, cũng đừng vội lo. Trên thế giới này có không ít người nhầm họ với nhân vật trong phim thần thoại, hoặc tưởng họ chỉ tồn tại trong những câu chuyện về phù thuỷ, rồng và những bản nhạc du dương vang lên từ chiếc đàn harp dưới ánh trăng. Nhưng thật ra, người Celt là một cộng đồng văn hoá cổ xưa ở châu Âu, xuất hiện từ thời kỳ đồ sắt, sống rải rác ở Ireland, Scotland, Wales,
Brittany, Cornwall và Isle of Man. Họ không phải một quốc gia, mà là một “gia đình văn hoá” – nơi ngôn ngữ, âm nhạc, lễ hội và truyền thuyết được truyền từ đời này sang đời khác như những dòng suối nhỏ chảy mãi không ngừng.

Ngày nay, có khoảng 18–20 triệu người sống trong các vùng Celt truyền thống. Dù không phải ai cũng nói tiếng Gaelic hay Welsh nữa, nhưng trong trái tim họ vẫn có một nhịp trống cổ xưa – nhịp trống của lễ hội, của lửa, của những câu chuyện kể bên bếp than trong những đêm gió thổi mạnh đến mức tưởng như muốn cuốn cả mái nhà đi.

Và để hiểu người Celt rõ hơn, có lẽ không gì bằng việc ngồi xuống, rót một tách trà nóng, và nghe một cụ già Celt kể chuyện cho con cháu về dân tộc của cụ. Cụ là người đã sống trọn đời trên những ngọn đồi gió lộng của Shetland, chứng kiến hàng chục mùa đông đi qua, và giữ trong trí nhớ mình những tập tục mà người ngoài nhìn vào thì thấy kỳ lạ, còn cụ thì thấy cả một trời ký ức tổ tiên.

Cụ nhắc con cháu của cụ rằng: “Muốn hiểu người Celt, con phải hiểu lửa. Vì lửa là ký ức, là niềm tự hào, là thứ giữ chúng ta đứng vững giữa mùa đông dài.”

Và thế là câu chuyện bắt đầu.

LỜI KỂ CỦA CỤ GIÀ CELT
Ta kể cho con nghe chuyện này như kể cho chính cháu chắt của ta – những đứa nhỏ tóc xoăn, mắt xanh, chạy tung tăng trên đồi gió Shetland. Chuyện về người Celt chúng ta, về ngọn lửa cuối tháng Giêng, về chiếc thuyền Viking cháy rực giữa đêm đông – một tập tục mà người ngoài nhìn vào thì thấy kỳ lạ, còn ta thì thấy cả một trời ký ức tổ tiên.

- Người Celt – chúng ta là ai?
Người Celt không phải một dân tộc duy nhất, mà là một vùng văn hoá trải dài khắp Tây Âu. Từ Ireland – quê hương của những câu chuyện thần thoại, đến Scotland – nơi gió thổi mạnh như tính khí của đàn ông xứ này, rồi Wales – đất của những bài ca ngân dài, Brittany – góc nhỏ nước Pháp vẫn giữ giọng nói tổ tiên, và Cornwall – nơi biển xanh ôm lấy những vách đá cổ.

Chúng ta sống với gió, với biển, với những câu chuyện kể từ đời ông cố đến đời cháu nhỏ. Và trong tất cả những tập tục ấy, có một lễ hội mà ta yêu nhất: Up Helly Aa – lễ hội Viking của người Scotland ở quần đảo Shetland.

Nghe lạ phải không? Người Celt mà lại tổ chức lễ Viking. Nhưng đời sống của chúng ta vốn là sự giao thoa: gió Bắc mang người Norse đến Shetland từ thế kỷ thứ 9, và họ ở lại đến tận năm 1472. Máu Celt và Norse hoà vào nhau như hai dòng nước gặp nhau ngoài biển.

- Vì sao người Celt lại có lễ hội đốt thuyền Viking?
Ngày xưa, vào thế kỷ 19, ở Shetland, mỗi cuối tháng Giêng, thanh niên trong làng thường rước đuốc, hát hò, đôi khi… nghịch ngợm quá trớn. Đến năm 1881, các bô lão trong làng – những người giống như ta bây giờ – quyết định phải biến sự hỗn loạn ấy thành một nghi lễ văn hoá có tổ chức, vừa đẹp, vừa mang ý nghĩa lịch sử.

Thế là họ nghĩ đến tổ tiên Viking từng đặt chân lên đảo. Họ đóng một chiếc longship – thuyền chiến Viking – rồi tổ chức rước đuốc, hát ca, và cuối cùng đốt thuyền để tiễn mùa đông, chào mùa mới.

Từ đó, lễ hội Up Helly Aa ra đời. Không phải để tôn thờ chiến tranh, mà để tôn vinh sự kiên cường, tinh thần cộng đồng, và ký ức tổ tiên – những điều mà người Celt chúng ta luôn giữ trong tim.

- Lễ hội diễn ra như thế nào?

Thời điểm tổ chức
• Thứ Ba cuối cùng của tháng Giêng, mỗi năm một lần.

• Giữa mùa đông Shetland - gió mạnh, trời lạnh, nhưng lòng người thì ấm như lửa.

Jarl Squad - đội chiến binh Viking
Mỗi năm, một người đàn ông trong cộng đồng được chọn làm Guizer Jarl - thủ lĩnh Viking. Ông ta cùng đội của mình - gọi là Jarl Squad - mặc áo giáp, đội mũ sừng,cầm khiên, đi rước thuyền qua các con phố Lerwick.

Ta từng là một Guizer Jarl năm ta 32 tuổi. Cảm giác khoác lên mình bộ giáp Viking, nghe tiếng trống dội vào lòng, nhìn dân làng reo hò… con ơi, đó là cảm giác mà đàn ông Celt nào cũng muốn trải qua một lần trong đời.

Chiếc thuyền Viking
• Được đóng mới mỗi năm.

• Sơn màu xanh, đỏ, vàng – tuỳ theo chủ đề.

• Có đầu rồng chạm khắc tinh xảo.

• Mất hàng tháng trời để hoàn thành.

Người dân Shetland không bao giờ làm thuyền qua loa. Vì với chúng ta, chiếc thuyền là linh hồn của lễ hội.

Cuộc rước đuốc
Khi trời tối, hàng trăm người cầm đuốc, đi theo thuyền. Ánh lửa phản chiếu lên mặt biển đen như mực, tạo nên cảnh tượng mà du khách nước ngoài thường nói là “không thể tin nổi”.

Khoảnh khắc đốt thuyền
Thuyền được kéo đến bãi đất rộng. Jarl Squad đứng xung quanh, hát bài ca Viking. Rồi từng ngọn đuốc được ném lên thuyền.

Lửa bùng lên.

Tiếng reo hò vang khắp Lerwick. Ta đã chứng kiến cảnh ấy hơn 60 lần trong đời, và mỗi lần đều thấy tim mình như trẻ lại.

- Dân chúng tham gia ra sao?

Không ai đứng ngoài cuộc.
• Trẻ con thì chạy theo đoàn rước, mắt sáng như sao.

• Phụ nữ thì chuẩn bị tiệc sau lễ hội.

• Đàn ông thì hoá trang thành đủ loại nhân vật - từ Viking đến… phi hành gia.

• Người già như ta thì kể chuyện cho bọn trẻ, để chúng biết vì sao lửa lại quan trọng với người Celt.

Up Helly Aa không phải lễ hội để xem, mà là lễ hội để sống cùng.

- Lễ hội có được thế giới chú ý không?
Có chứ, con à.

Mỗi năm, vô vàn du khách từ Mỹ, Canada, Úc, Nhật, và cả Việt Nam nữa đến Shetland để xem lễ hội. BBC, The Guardian, Lonely Planet đều gọi Up Helly Aa là lễ hội lửa lớn nhất châu Âu.

Có người đến vì tò mò. Có người đến vì mê văn hoá Viking. Có người đến vì muốn thấy một cộng đồng nhỏ bé mà vẫn giữ được truyền thống hơn 140 năm.

Ta thì tin rằng họ đến vì muốn tìm một điều mà thế giới hiện đại đang thiếu: sự kết nối.

- Tinh thần Celt trong lễ hội này là gì?
Tinh thần Celt không nằm ở chiếc thuyền, không nằm ở bộ giáp Viking, mà nằm ở ngọn lửa.

Lửa tượng trưng cho:
• Sự đoàn kết

• Sự kiên cường trước mùa đông

• Sự tôn trọng tổ tiên

• Niềm tin rằng văn hoá chỉ sống khi được truyền lại

Người Celt chúng ta luôn tin rằng: “Một ngọn lửa chỉ sống khi có người châm, nhưng văn hoá chỉ sống khi có người kể.”

Và ta kể cho con - thế hệ trẻ của dân tộc Celt hôm nay - chính vì điều đó.

- Lời kết của cụ già Celt
Khi con đứng giữa lễ hội Up Helly Aa, con sẽ thấy gió thổi mạnh đến mức tưởng như muốn cuốn cả linh hồn mình đi. Nhưng rồi con sẽ thấy lửa - ngọn lửa mà người Celt chúng ta đã giữ suốt bao đời.

Lửa ấy không chỉ đốt thuyền. Lửa ấy đốt lên ký ức. Đốt lên niềm tự hào. Đốt lên tinh thần của một dân tộc nhỏ bé nhưng không bao giờ chịu khuất phục.

Nếu một ngày con đến Shetland, hãy tìm ta. Ta sẽ dẫn con đi xem lễ hội, sẽ kể con nghe những chuyện mà ta chưa kể hôm nay. Vì văn hoá Celt không bao giờ hết chuyện để kể.

BBT Dân Việt News

• Người Celt gọi bánh mì nghe như… tên một chàng trai đẹp (Arán).
• Từ cá, Celtic và German giống nhau ở âm “ish”, nhưng viết khác hẳn .
• Từ bơ, German và English giống nhau (butter), Celtic thì tối giản: im.