Tám mươi năm đời người, bốn mươi năm tha hương, tôi ngồi bên cửa sổ mùa đông xứ người, nhìn những đứa cháu của bạn bè sau giờ học chỉ biết cắm mặt vào màn hình điện thoại, máy tính. Chúng say mê những trò chơi vô tận, còn cha mẹ thì mặc nhiên để mặc. Tôi chạnh lòng. Tôi tự hỏi: Nếu cứ thế này, tương lai của chúng sẽ đi về đâu?
Tôi nhớ lại đời mình – một đời không có gì ngoài đôi bàn tay trắng, nhưng có một thứ quý hơn mọi của cải: ý chí vượt lên chính mình.
- Thuở đầu đời: đôi bàn tay trắng và một trái tim không chịu khuất phục
Tôi rời Việt Nam vào cuối thập niên 70, khi đất nước còn ngổn ngang sau chiến tranh. Sang xứ người, tôi không có gì ngoài một vali quần áo cũ và vài chữ tiếng Anh bập bẹ. Những ngày đầu, tôi làm đủ nghề: rửa chén, quét
kho, đứng chuyền trong xưởng. Có khi lạnh đến nứt tay, có khi mệt đến muốn ngã quỵ. Nhưng tôi luôn tự nhủ: “Không ai cứu mình ngoài chính mình.”
Lúc đó, tôi đọc được câu chuyện của Helen Keller, người vừa mù vừa điếc từ 19 tháng tuổi nhưng vẫn trở thành nhà văn, nhà hoạt động xã hội nổi tiếng. Cô vượt qua bóng tối bằng nghị lực phi thường và sự dìu dắt của Anne Sullivan. Câu chuyện ấy khiến tôi hiểu rằng: con người có thể vượt qua những giới hạn tưởng chừng tuyệt đối.
Tôi cũng đọc về Nelson Mandela, người chịu 27 năm tù đày nhưng vẫn giữ vững niềm tin vào tự do và phẩm giá con người. Khi ra tù, ông không trả thù mà chọn hòa giải, trở thành biểu tượng của lòng quả cảm và sự kiên định.
Những con người ấy trở thành ngọn đèn soi đường cho tôi trong những năm tháng chật vật lập nghiệp.
- Vượt lên chính mình: không phải chuyện của riêng ai
Ngày tôi được nhận vào một công ty kỹ thuật nhỏ, tôi phải học lại từ đầu: từ cách đọc bản vẽ, cách vận hành máy, đến cách giao tiếp trong môi trường chuyên nghiệp. Tôi không thông minh hơn ai, nhưng tôi có một thứ mà sau này tôi mới biết tên: grit – sự kiên trì và đam mê dài hạn.
Theo nhà tâm lý học Angela Duckworth, grit không phải là tài năng, mà là khả năng theo đuổi một mục tiêu trong nhiều năm, không bỏ cuộc dù khó khăn hay nhàm chán. Nghiên cứu cho thấy grit dự đoán thành công tốt hơn cả IQ hay điểm thi chuẩn hóa.
Tôi không biết mình có “grit” hay không, nhưng tôi biết mình không bao giờ cho phép bản thân bỏ cuộc. Tôi học ban đêm, làm ban ngày, dành dụm từng đồng để gửi về Việt Nam. Tôi tin rằng: mỗi bước nhỏ, nếu đi đều đặn, sẽ đưa ta đến nơi cần đến.
- Những tấm gương vượt khó trong lịch sử: bài học cho cháu con
Tôi thường kể cho con cháu nghe những câu chuyện vượt khó mà tôi đọc được:
• Frida Kahlo, nữ họa sĩ Mexico, sống cả đời với đau đớn thể xác sau tai nạn, nhưng vẫn tạo ra những tác phẩm bất hủ.
• Harriet Tubman, người phụ nữ da màu thoát khỏi chế độ nô lệ rồi quay lại giải cứu hàng trăm người khác.
• Winston Churchill, người dẫn dắt nước Anh vượt qua thời khắc đen tối nhất của Thế chiến II bằng ý chí thép.
• Mahatma Gandhi, người dùng bất bạo động để lay chuyển cả một đế quốc.
Những câu chuyện ấy không chỉ để ngưỡng mộ, mà để nhắc nhở rằng: không ai sinh ra đã mạnh mẽ – họ mạnh mẽ vì họ chọn đứng lên.
- Khoa học nói gì về ý chí và sự vượt khó?
Tôi không chỉ dựa vào cảm xúc. Tôi đọc cả những nghiên cứu khoa học để hiểu vì sao con người có thể vượt lên nghịch cảnh.
Tâm lý học về khả năng phục hồi (resilience)
Theo Hiệp hội Tâm lý Hoa Kỳ (APA), resilience là khả năng thích nghi thành công trước khó khăn, nhờ sự linh hoạt về cảm xúc, hành vi và tư duy. Điều quan trọng: resilience có thể rèn luyện, không phải bẩm sinh.
Một nghiên cứu tổng hợp trên Frontiers in Psychology cho thấy resilience là quá trình động, chịu ảnh hưởng bởi môi trường, mối quan hệ và cách ta nhìn nhận thử thách.
Grit và thành công dài hạn
Nhiều nghiên cứu chứng minh rằng grit liên quan đến thành tích học tập, khả năng hoàn thành chương trình đào tạo khắc nghiệt, và sự bền bỉ trong công việc.
Tác động của việc lạm dụng màn hình lên trẻ em
Tôi lo cho thế hệ trẻ vì khoa học đã cảnh báo:
• Trẻ dưới 5 tuổi dùng màn hình quá nhiều có nguy cơ giảm phát triển ngôn ngữ, vận động, và khả năng tương tác xã hội.
• Nghiên cứu của Đại học Zurich cho thấy trẻ 0–36 tháng tiếp xúc màn hình quá mức có nhiều kết quả phát triển không mong muốn, từ giấc ngủ đến kỹ năng vận động.
• Một tổng quan nghiên cứu từ 46 công trình cho thấy trẻ lớn hơn có thể gặp vấn đề về chú ý, giấc ngủ, cảm xúc và sức khỏe nếu dùng màn hình quá nhiều.
Tôi không phản đối công nghệ – tôi chỉ sợ rằng màn hình đang lấy mất cơ hội rèn luyện ý chí, sự kiên trì và khả năng vượt khó của trẻ.
- Làm sao để trẻ có grit và resilience? - Điều cha mẹ cần làm ngay từ hôm nay
Tôi đã sống đủ lâu để biết rằng grit và resilience không tự nhiên mà có. Chúng phải được gieo trồng – như người nông dân kiên nhẫn vun từng gốc lúa.
Cha mẹ có thể bắt đầu từ những điều rất nhỏ:
Để trẻ trải nghiệm khó khăn vừa sức
Đừng vội làm thay trẻ mọi việc. Hãy để trẻ tự buộc dây giày, tự dọn phòng, tự giải bài toán khó. Theo nghiên cứu của University of Pennsylvania, trẻ được trải nghiệm thử thách nhỏ thường phát triển grit tốt hơn.
Khen nỗ lực, không khen thông minh
Carol Dweck - Đại học Stanford - chứng minh rằng trẻ được khen “con giỏi quá” dễ sợ thất bại, còn trẻ được khen “con đã cố gắng rất tốt” sẽ dám thử thách mới. Grit bắt đầu từ việc trẻ tin rằng nỗ lực quan trọng hơn tài năng.
Dạy trẻ chấp nhận thất bại như một phần của cuộc chơi
Tôi hay nói đùa với lũ trẻ: “Ông thất bại nhiều đến mức nếu thất bại mà cũng được thưởng điểm, chắc ông đứng đầu lớp.” Trẻ cần hiểu thất bại không phải dấu chấm hết, mà là dấu phẩy để ta viết tiếp câu chuyện.
Giảm thời gian màn hình – tăng thời gian sống thật
Không cần cấm tuyệt đối, nhưng phải có giới hạn. Hãy cho trẻ chơi thể thao, đọc sách, làm việc nhà, tham gia hoạt động cộng đồng. Những trải nghiệm thật tạo ra resilience thật.
- Cha mẹ làm gương
Trẻ học grit từ cách cha mẹ đối diện khó khăn. Nếu cha mẹ luôn than thở, trẻ sẽ học cách bỏ cuộc. Nếu cha mẹ kiên trì, trẻ sẽ học cách đứng lên.
- Lời nhắn gửi cho cháu con
Tôi đã vượt lên chính mình bằng đôi bàn tay trắng. Các con, các cháu ngày nay có nhiều điều kiện hơn tôi rất nhiều. Nhưng điều kiện không thay thế được ý chí.
Tương lai của các con không nằm trong chiếc điện thoại – nó nằm trong trái tim biết kiên trì, khối óc biết suy nghĩ, và đôi chân biết bước tới.
BBT Dân Việt News
Tài liệu tham khảo
• Farchi & Peled-Avram (2025).
The ART of resilience. Frontiers in
Psychology.
• American Psychological
Association. Resilience.
• Duckworth, A. (2007-2026). Grit
theory and research. University of
Pennsylvania.
• Sticca et al. (2024). Screen time
and early childhood development.
University of Zurich.
• Kar et al. (2025). Impact of Screen
Time on Development of Children.
MDPI.
• Carol Dweck (2006-2024). Mindset
research. Stanford University.
• Biography Online. People who
overcame difficult odds.
